پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

ارزیابی رابطه توسعه شهری و تاب‌آوری اقتصادی در مواجهه با زلزله (مطالعه موردی: شهر بجنورد)

نوع مقاله : مقاله برگرفته از رساله دکتری

نویسندگان
صادق خانی کوشکی‌ 1
رمضانعلی نادری مایوان 2
فرزاد قادری بافتی 3
1 دانشجوی دکتری گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد شیروان، دانشگاه آزاد اسلامی، شیروان، ایران.
2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران.
3 استادیار گروه مدیریت ساخت، واحد شیروان، دانشگاه آزاد اسلامی، شیروان، ایران.
10.30470/jegr.2025.2062541.1303
چکیده
رابطه توسعه شهری و تاب‌آوری اقتصادی در برابر زلزله، نشان‌دهنده تعامل پیچیده بین برنامه‌ریزی کالبدی و ظرفیت‌های اقتصادی است؛ به‌گونه‌ای که هرگونه غفلت در مدیریت شهری می‌تواند پیامدهای فاجعه‌باری به‌دنبال داشته باشد. در این راستا مطالعه حاضر با هدف ارزیابی تأثیر توسعه شهری بر تاب‌آوری اقتصادی شهر بجنورد در برابر زلزله انجام شده است. تحقیق حاضر، از نظر هدف، یک تحقیق کاربردی، بر حسب ماهیت، تلفیقی از روش ­های کیفی - کمی و بر حسب روش پیمایشی و نحوه اجراء توصیفی - تحلیلی می­باشد. در این پژوهش از دو روش نمونه‌گیری استفاده شد: الف) شامل ساکنان بجنور (228931 نفر) که با فرمول کوکران، 384 نفر به‌عنوان نمونه با سطح اطمینان ۹۵ درصد محاسبه شد. ب) جامعه نخبگان و متخصصان مدیریت شهری که با روش نمونه‌گیری هدفمند و بر اساس معیارهای تخصصی، ۳۰ نفر این ترکیب (کمی-کیفی) به تحلیل جامعی از رابطه توسعه شهری و تاب‌آوری اقتصادی در برابر زلزله منجر شد. به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات بدست آمده، از مدل دلفی (جهت بومی­سازی شاخص­های مورد بررسی) و نرم­افزار SPSS (آزمون­های تی تک نمونه­ ای، رگرسیون و تحلیل مسیر) استفاده شد. ابتدا با استفاده از نظر خبرگان شاخص­ های پژوهش تایید و بومی­سازی شد. در ادامه نتایج نشان داد تاب‌آوری اقتصادی بجنورد در برابر زلزله در شاخص‌های کلیدی (زیرساخت‌های مقاوم، ذخایر استراتژیک و آموزش) پایین‌تر از حد استاندارد (میانگین‌ها 3) است، هرچند تنوع اقتصادی و بخش مالی وضعیت بهتری داشتند. تحلیل همبستگی و رگرسیون رابطه معناداری بین رشد شهری و تاب‌آوری اقتصادی نشان نداد. با این حال، تحلیل مسیر آشکار کرد که شاخص‌های توسعه شهری (به‌ویژه نهادی-مدیریتی و کالبدی) اثرات غیرمستقیم قوی‌تر از اثرات مستقیم بر تاب‌آوری دارند، که نشان‌دهنده نقش کلیدی برنامه‌ریزی یکپارچه و حکمرانی شهری در تقویت تاب‌آوری است.
کلیدواژه‌ها
تاب‌آوری اقتصادی، رشد کالبدی، زلزله، شهر بجنورد

عنوان مقاله English

Assessing the Relationship Between Urban Development and Economic Resilience in the Face of Earthquake (Case Study: Bojnourd City)

نویسندگان English

Sadegh Khani Koushki 1
Ramezan Ali Naderi Mayvan 2
Farzad Ghaderi Bafti 3
1 Ph.D student, Department of Geography and Urban Planning, Shir.C., Islamic Azad University, Shirvan, Iran.
2 Assistant Professor of Geography and Urban Planning, Kosar University of Bojnord, Bojnord, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Construction Management, Shir.C., Islamic Azad University, Shirvan, Iran.
چکیده English

The relationship between urban development and economic resilience in the against earthquakes reflects the complex interplay between physical planning and economic capacities, such that any negligence in urban management can lead to disastrous consequences. In this regard, the present study aimed to evaluate the impact of urban development on the economic resilience of Bojnord city against earthquakes. This research is applied in purpose, employs a mixed qualitative-quantitative approach in nature, and follows a descriptive-analytical survey method. The study utilized two sampling methods: (a) residents of Bojnord (228,931 people), from which 384 individuals were selected as the sample using Cochran's formula with a 95% confidence level, and (b) urban management experts and elites, where 30 individuals were chosen through purposive sampling based on professional criteria. This mixed (quantitative-qualitative) approach led to a comprehensive analysis of the relationship between urban development and economic resilience against earthquakes. For data analysis, the Delphi model (to localize the examined indicators) and SPSS software (utilizing one-sample t-tests, regression, and path analysis) were employed. First, the research indicators were validated and localized using expert opinions. The results indicated that Bojnord economic resilience against earthquakes in key indicators (resistant infrastructure, strategic reserves, and training) was below the standard level (means <3), although economic diversity and the financial sector performed better. Correlation and regression analyses did not reveal a significant relationship between urban growth and economic resilience. However, path analysis demonstrated that urban development indicators (particularly institutional-managerial and physical aspects) had stronger indirect effects than direct effects on resilience, highlighting the critical role of integrated planning and urban governance in enhancing resilience.

کلیدواژه‌ها English

Economic resilience, Physical growth, Earthquake, Bojnord city

ابراهیم‌زاده، عیسی؛ و اسمعیل‌نژاد، مرتضی (1396). پناهندگان اقلیمی چالش آینده تحولات منطقه‌ای (مطالعه موردی: خراسان جنوبی)، فصلنامه جغرافیا و توسعه، 15(48)، 18-1.

پوراحمد، احمد، فرهادی، ابراهیم، سجودی، مریم، قربانی، رامین؛ و عبدالله حسین، شاخوان (1399). فرا تحلیلی بر پژوهش‌های تاب‌آوری شهری در نشریات علمی پژوهشی جغرافیایی ایران. پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، 1(2)، 1-19.

پورموسوی، سیدموسی، اقبال، محمدرضا؛ و خوشخوان، جلال (1394). بررسی میزان تحقق پذیری شاخص های مدیریت بحران در طرح تفصیلی مورد مطالعه: منطقه 20 شهرداری تهران. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، 2(2 )، 17-31.

جلالیان، سید اسحاق (1397). ارزیابی تاب‌آوری ساختاری ـ طبیعی کاربری اراضی شهری (مطالعه موردی: منطقه 4 کلان‌شهر تهران)، فصلنامه شهـر پایـدار، 1(4)، 123 ـ 109.

حاتمی، احمد، پرویزی، سمیه؛ و اکبری منفرد، بهاره (1401). ارزیابی ابعاد و شاخص های تاب آوری شهری در بافت فرسوده شهر بروجرد. پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، 3(9)، 39-58.

حاتمی­نژاد، حسین، کهکی، فاطمه سادات؛ و صادقی، فرشید (1401). سنجش تاب‌آوری کالبدی سکونتگاه‌های غیررسمی در برابر مخاطرات محیطی (زلزله)، مطالعه موردی: پاکدشت(شهرک انقلاب). پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، 3(9)، 22-38.

کریمی قطب ­آبادی، فضل­اله، و زنگی ­آبادی، علی (1402). سنجش تاب‌آوری اقتصادی سکونتگاه‌های شهری جدید در برابر خطر زلزله با استفاده از Edas Method (مطالعه موردی: منطقه شهری اصفهان). تحلیل فضایی مخاطرات محیطی،۱۰ (۴)، 41-58.

سالنامه آماری استان خراسان شمالی (1402). استانداری استان خراسان شمالی.

صادقلو، طاهره، محمودی، حمیده؛ و جعفری، فهیمه (1396). تحلیل تاب­آوری کسب و کارهای گردشگری در نواحی روستایی مورد: حوزه نفوذ گردشگاهی شهر مشهد، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، ویژه نامه گردشگری روستایی، 6(1)، 1-22.

غفاری، عطا، پاشازاده، اصغر؛ و آقائی، واحد (1396). سنجش و اولویت بندی تاب آوری شهری در مقابل زلزله (نمونه موردی شهر اردبیل و مناطق چهارگانه آن). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 6(1)، 45-65.

فخرقاضی، منا، پوررمضان، عیسی؛ و مولایی هشجین، نصراله (1401)، تاب­آوری اقتصادی سکونتگاه­های روستایی شهرستان آوج در برابرمخاطرات محیطی با تأکید بر زلزله. اقتصاد فضا و توسعه روستایی. ۱۱ (۴۱)، ۵۷-۷۶.

قربانی، رامین؛ فرهادی، ابراهیم؛ و زیاری، کرامت­اله (1400). تحلیل نیروهای پیشران کلیدی تاب‌آوری اقتصادی با رویکرد سناریویی در شهر تبریز. اقتصاد شهری، 6(2)، 1-20.

قناعتی، زهرا، مولائی هشجین، نصرالله؛ و زین العابدین عموقین، یوسف (1403). مطالعه تطبیقی تاب‌آوری اقتصادی در قبل و بعد از شیوع بیماری کووید 19 در روستاهای گردشگرپذیر شهرستان بندر انزلی. پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، 5(17)، 64-84.

محمدلو، معصومه، رحمانی فضلی، عبدالرضا، سجادی، ژیلا؛ و چراغی، مهدی (1403). ارزیابی اثرات خشکسالی بر تاب‌‌آوری اقتصادی سکونتگاه‌‌های روستایی (مطالعه موردی: شهرستان ماهنشان استان زنجان). پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، 5(15)، 1-19.

هاشمی، عبدالرحیم؛ و محمدی، چنور (1403). سنجش و ارزیابی تاب‌آوری اقتصادی محله‌های شهری در برابر خطر زلزله (مورد مطالعه: محله‌های منطقه سه شهر اردبیل). جغرافیا و روابط انسانی، 6(4)، 1108-1120.

Ahern, J.F. (2011). From fail-safe to safe-to-fail: sustainability and resilience in the new urban world. Landsc Urban Plan, 100, 341–343.
Boorman, J., Fajgenbaum, J., & Ferhani, H. (2013). The Centernnial Resilience Index Measuring Countries Resilience to shock, Global Journal of Emerging Market Economic, 5(2), 57-98.
Cavallaro, M., Asprone, D., Latora, V., Manfredi, G., & Nicosia, V. (2014). Assessment of urban ecosystem resilience through hybrid social-physical complex networks. Comput Aided Civ Infrastruct Eng, 29, 608–625.
Das, S. (2019). Geospatial mapping of flood susceptibility and hydro-geomorphic response to the floods in Ulhas basin, India. Remote Sensing Applications: Society and Environment, 14(3), 60-74.
Forgette, R., & Boening, M.V. (2009). Measuring and Modeling Community Resilience: SERP and DyME, For Internal Distribution Only, Final SERRI/DHS distribution review pending.
Gralepois, M. (2020). What Can We Learn from Planning Instruments in Flood Prevention? Comparative Illustration to Highlight the Challenges of Governance in Europe. Water, 12(6), 18-41.
Hawley, R.J., Bledsoe, B.P., Stein, E.D., & Haines, B.E. (2012). Channel Evolution Model of Semiarid Stream Response to Urban‐Induced Hydro modification, JAWRA Journal of the American Water Resources Association, 48(4), 722-744.
Hogan, D. M., Jarnagin, S.T., Loperfido, J.V., & Van Ness, K. (2014). Mitigating the effects of landscape development on streams in urbanizing watersheds, JAWRA Journal of the American Water Resources Association, 50(1), 163-178.
Kong. L., Mu. X.,  Hu. G., & Zhang. Z. (2022). The application of resilience theory in urban development: a literature review, Environmental Science and Pollution Research, 29, 49651-49671.
Laskar, J. (2003). frequency map analysis and particle accelerators, Proceedings of the 2003 Particle Accelerator Conference IEEE, 1(3), 378-382.
Marius, K., & Venkatasubramanian. G. (2017). Exploring Urban Economic Resilience: The Case of a Leather Industrial Cluster in Tamil Nadu. USR 3330 “Savoirs et Mondes Indiens” Working Papers Series - 9; SUBURBIN Papers Series. 3. 29-38.
Meng, M., Dabrowski, M., & Stead. D. (2020). Enhancing Flood Resilience and Climate Adaptation: The State of the Art and New Directions for Spatial Planning. Sustainability, 12(19), 64-78.
Ribeiro, PJG., & Pena Jardim Gonçalves, LA. (2019). Urban resilience: a conceptual framework. Sustain Cities Soc. 50, 101625.
Rusczyk, H, A. (2017). The everyday and events: Understanding risk perceptions and resilience in urban Nepal, Durham theses, Durham University.
You, X., Sun. Y., & Liu, J. (2022). Evolution and analysis of urban resilience and its influencing factors: a case study of Jiangsu Province, China, Natural Hazards, 113, 1751-1782.
پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی
دوره 6، شماره 22
زمستان 1404
زمستان 1404
صفحه 96-111

  • تاریخ دریافت 12 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 13 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 08 شهریور 1404