پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

تحلیل پیشران‌های کلیدی اثرگذار بر تحولات کالبدی- فضایی در سکونتگاههای پیراشهری کلانشهر تهران (مطالعه موردی: شهرستان اسلامشهر)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه جغرافیای انسانی و آمایش، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
3 کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
چکیده
هر فضای جغرافیایی به‌عنوان یک واقعیت مکانی نه‌تنها تحت تأثیر نیروها و عوامل درونی قرار دارد، بلکه از نیروها و عوامل بیرونی نیز متأثر می‌شود. هدف این پژوهش، شناسایی محرک‌ها و پیشران‌های کلیدی مؤثر بر تحولات کالبدی-فضایی سکونتگاه‌های پیراشهری کلانشهر تهران در محدوده شهرستان اسلامشهر در آینده می‌باشد. این تحقیق به لحاظ هدف کاربردی و ازنظر روش‌شناسی توصیفی-تحلیلی است. به‌نحوی‌که ابتدا با روش دلفی عوامل شناسایی و پس از اعتبار بخش آن، توسط 35 نفر از کارشناسان حوزه فناوری اطلاعات و برنامه‌ریزی و توسعه روستایی در قالب پرسشنامه به روش تحلیل ساختاری میک‌مک در سال 1402 مورد ارزیابی قرارگرفته است. نتایج پژوهش نشان داد، از بین عوامل کلیدی 43 گانه در سه محور عوامل درونی، بیرونی و هم‌جواری با کلانشهر تهران و اثرگذار بر تحولات کالبدی-فضایی در سکونتگاه‌های پیراشهری، 12 عامل به‌عنوان پیشران کلیدی معرفی‌شده‌اند که از بین آن‌ها، پنج عامل متغیر قوانین کلان ملی منطقه‌ای و محلی (7+)، متغیر پیشرفت در فناوری اطلاعات و ارتباطات (4+)، متغیر ویژگی‌های مهاجرتی روستاییان (6+)، متغیر ضعف در نظارت بر حرایم‌ کلانشهر تهران (8+) و متغیر تغییر در طرز نگرش‌ها و هنجارها (4+) به‌عنوان مهم‌ترین پیشران‌های بحرانی در محدوده موردمطالعه از سوی کارشناسان معرفی‌شده‌اند؛ بنابراین، نقش سیاست‌های حکمرانی و برنامه‌ریزی شهری در مدیریت تحولات کالبدی- فضایی سکونتگاه‌های پیراشهری، به‌ویژه در کلانشهرهایی مانند تهران، در افق برنامه‌ریزی کوتاه‌مدت ده‌ساله بسیار حائز اهمیت است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis of the Key Drivers Affecting Physical-Spatial Changes in Peri-urban Settlements of Tehran Metropolis (Case Study: Islamshahr County)

نویسندگان English

Aliakbar Anabestani 1
Bahnaz Babaei 2
Roghayeh Rasi Kolor 3
1 Professor in Department of Human Geography and Spatial Planning, Faculty of Earth Sciences, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
2 Ph.D. Student in Geography and Rural Planning, Faculty of Earth Sciences, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
3 MSc. in Geography and Rural Planning, Faculty of Earth Sciences, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده English

Every geographical space, as a spatial reality, is influenced not only by internal forces and factors but also by external ones. This research aims to identify the key drivers influencing the physical-spatial developments of peri-urban settlements around the Tehran metropolis, focusing on the Islamshahr area in the future. The research method is practical in terms of purpose and descriptive-analytical in terms of methodology, in such a way that first by Delphi method, the factors were identified and after its part was validated, by 35 experts in the field of information technology and planning and rural development in the form of a questionnaire using the structural analysis method. It has been evaluated in 2023. The results of the research showed that among the 43 key factors in the three axes of internal, external, and adjacent factors to the metropolis of Tehran and affecting physical-spatial changes in peri-urban settlements, 12 factors have been introduced as key drivers, of which five factors The variable of macro-national, regional and local laws (7+), the variable of progress in information and communication technology (4+), the variable of migration characteristics of rural people (6+), the variable of weakness in monitoring the sanctuaries of Tehran metropolis (8+) and etc. have been introduced by experts as the most important critical drivers in the studied area. Therefore, the role of governance policies and urban planning in managing the physical-spatial developments of peri-urban settlements, especially in metropolises like Tehran, is very important in the ten-year short-term planning horizon.

کلیدواژه‌ها English

Rurban Linkage
Landuse
Suburban settlements
Development Key drivers
Islamshahr
استعلاجی، علیرضا؛ توکلی کجانی، حسین؛ و رنجبر، محسن، (1398). ارزیابی تغییرات پیوندهای شهر و روستا در نظام توسعه پایدار ناحیه‌ای مطالعه موردی شهرستان ری و حوزه نفوذ. مجله جغرافیا، 17(36)، 216-230.
افراخته، حسن؛ عزیزپور، فرهاد؛ و زمانی، محدثه. (1394). پیوندهای کلان‌شهری و تحولات کالبدی‌ـ فضایی روستاهای پیرامون (مطالعة موردی: دهستان محمدآباد کرج)، مسکن و محیط روستا، ۳۴(۱۵۰)، ۱۰۱ ـ ۱۲۰.
افراخته، حسن؛ عزیزپور، فرهاد؛ شیرخانی آزاد، حمید؛ و مومنی، حسن. (1401). چشم انداز تحولات کالبدی- فضایی روستاهای پیرامون شهر ابهر. پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، 3(8)، 37-54.
آقالطیفی، آزاده؛  و حجت، عیسی. (1397). بررسی تأثیرپذیری مفهوم خانه از تحولات کالبدی آن در دوران معاصر در شهر تهران. نشریه هنرهای زیبا، 23(4)، 41-54.
جوانشیری، مهدی؛ عنابستانی، علی اکبر؛ و سجاسی قیداری، حمداله. (1398). تحلیل تأثیرپذیری تحولات کالبدی-فضایی سکونتگاه‌های روستایی پیراشهری از عوامل درونی و بیرونی در مجموعه شهری مشهد. جغرافیا ( فصلنامه علمی انجمن جغرافیایی ایران)، 17(60)، 47-71.
جوانشیری، مهدی؛ عنابستانی، علی اکبر؛ و سجاسی قیداری، حمدالله. (1399). تحلیل و آینده‌نگری تحولات کالبدی سکونتگاه‌های روستایی پیراشهری واقع در حریم کلان‌شهر مشهد. برنامه‌ریزی فضایی، 10(2)، 119-148.
رخسارزاده، اسفندیار؛ پورفیکوئی، سید علی؛ و قرشی میناآباد، محمد باسط؛ (1395). تحلیل عوامل تأثیرگذار در پیوندهای روستایی- شهری در شهرستان آستارا. مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 11(35)، 1-16.
رضوانی، محمدرضا؛ و سنایی مقدم سروش. (1398). نقش پیوندهای روستایی- شهری در امنیت غذایی خانوارهای روستایی مورد: دهستان دهدشت شرقی، شهرستان دهدشت. فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، 8(1)، 39-64.
رفیعی، مهران؛ خطیبی، سیدمحمدرضا؛ و داودپور، زهره. (1399). تبیین مفهوم پیراشهری و عوامل مؤثر در ایجاد و توسعه آن. باغ نظر، 17 (92)، 29-50.
سپاهیان، عبدالسلام؛ ملاشاهی، حسین؛ وکریمیان بستانی، مریم . (1403). تحلیل و بررسی عوامل تاثیرگذار اقتصادی بر زیست پذیری شهرها (مطالعه موردی: شهر سراوان). پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی 5(16)، 63-76.
شایان، حمید؛ صادقلو، طاهره؛ و احمدی، سودابه. (1398). تحلیل تحولات بافت کالبدی روستاهای حاشیه شمالی شهر مشهد با استفاده از GIS در بازه زمانی1381-1397. چهارمین بزرگداشت روز جهانی GIS و همایش ملی علم اطلاعات جغرافیایی: بنیادها و کاربردهای بین رشته ای، دانشگاه فردوسی مشهد.
طالشی، مصطفی؛ و ضیاءنوشین، محمدمهدی. (1396). تحولات کالبدی ناشی از خزش روستایی در سکونتگاه های روستایی پیرامون همدان. مجلّه پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی. 7(1)، 141-160.
عبادی، بایرام؛ قریشی، محمدباسط؛ و مولایی هشجین، نصرالله. (1394). تحلیل روند تغییرات کارکردی سکونتگاه‌های روستایی جنوب غربی کلان‌شهر تهران، مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 10(33)، 59 ـ 75.
عنابستانی، علی اکبر؛ و جعفری، فهیمه. (1399). تحلیل پیشرانهای کلیدی مؤثر بر تغییر کاربری اراضی سکونتگاه‌های پیراشهری کلان‌شهر مشهد با رویکرد آینده‌پژوهی. فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 11(43)، 17-34.
عنابستانی، علی اکبر؛ جوانشیری، مهدی؛ و سجاسی قیداری، حمدالله. (1401). تبیین سناریوهای توسعة کالبدی‌ـ فضایی سکونتگاه‌های روستایی مجموعة شهری مشهد. مجله علمی آمایش سرزمین، 14(1)، 117-159.
کاظمی اندریان، محمد حسین؛ بندی، مهدی؛ و نمازی، علیرضا. (1396). تأثیرات گسترش پیراشهرنشینی در هاله کلانشهری تهران بر نظام شهری کشور در دوره95-1335. نشریه ی علمی-پژوهشی شهر ایمن، 2(7)، 14-30.
مرکز آمار ایران. 1395. سرشماری عمومی نفوس و مسکن- شهرستان اسلامشهر. تهران: مرکز آمار ایران.
مهدوی، افسون؛ جلال آبادی، لیلا؛ و ضیاء آبادی، مریم. (1402). تحلیل اثر جریانات شبکه در تحولات کالبدی‌ـ فضایی پیوندهای روستایی‌ـ شهری (نمونة موردی: هنزا). مجله علمی آمایش سرزمین، 15(2)، 343-363.
ناظمی شادباش، نقی؛ اصغری، حسین؛ و آمار، تیمور. (1399). نقش روابط متقابل شهر و روستا در توسعه سکونتگاه‌های پیرامون کلانشهر رشت مورد: ناحیه پیراشهر خمام. مجله توسعه فضاهای پیراشهری، 2(4)، 143-156.
Allen, A., Dávila, J. D., & Hofmann, P. (2006). The peri-urban water poor: citizens or consumers?. Environment and Urbanization, 18(2), 333-351.
Budiyantini, Y., & Pratiwi, V. (2016). Peri-urban typology of Bandung metropolitan area. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 227, 833-837.
Iaquinta, D. L., & Drescher, A. W. (2000). Defining the peri-urban: rural-urban linkages and institutional connections. Land reform, 2, 8-27.
Biegańska, J., Środa-Murawska, S., Kruzmetra, Z., & Swiaczny, F. (2018). Peri-urban development as a significant rural development trend. Quaestiones geographicae, 37(2), 125-140.
Bogaert, J., Biloso, A., Vranken, I., & Andre, M. (2015). Peri-urban dynamics: landscape ecology perspectives. 9782870161364.
Mandere, M. N., Ness, B., & Anderberg, S. (2010). Peri-urban development, livelihood change and household income: A case study of peri-urban Nyahururu, Kenya. Journal of Agricultural Extension and Rural Development, 2(5), 73-83.
Rauws, W. S., & de Roo, G. (2011). Exploring transitions in the peri-urban area. Planning Theory & Practice, 12(2), 269-284.
Slinger, V. A. (2000). Peri‐Urban Agroforestry in the Brazilian Amazon. Geographical Review, 90(2), 177-190.
دوره 7، شماره 24
تابستان 1405
تابستان 1405
صفحه 183-201

  • تاریخ دریافت 13 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 16 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 20 دی 1403