پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

تحلیل چالش‌های کاهش تاب‌آوری اقتصادی روستاییان در برابر خشکسالی (مورد مطالعه: شهرستان ماهنشان)

نوع مقاله : مقاله برگرفته از رساله دکتری

نویسندگان
1 دانشجوی دکترا، گروه جغرافیای انسانی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 دانشیار، گروه جغرافیای انسانی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
3 استادیار، گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران
چکیده
خشکسالی به عنوان مهمترین مخاطره از گروه مخاطرات اقلیمی محسوب می‌شود و تأثیرات منفی فراوانی بر تاب‌آوری اقتصادی ساکنین سکونتگاه‌های روستایی بر جای می‌گذارد. در راستای افزایش تاب‌آوری اقتصادی این جوامع، راهکارهای گوناگونی وجود دارد و نخستین گام، شناسایی چالش‌های موجود در این زمینه می‌باشد. پژوهش حاضر به دنبال شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر کاهش تاب‌آوری اقتصادی روستاییان در مواجهه با خشکسالی در شهرستان ماهنشان می‌باشد که ماهیتی توسعه‌ای- کاربردی داشته، با رویکرد کیفی، بر اساس روش نظریه بنیانی، از طریق داده‌های مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته، مشاهده و بررسی اسناد گردآوری شده به تحلیل آن‌ها به طور همزمان پرداخته است. مصاحبه‌ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت.  در راستای افزایش اعتبار پژوهش، گروه کانونی به ارزیابی یافته‌ها پرداختند. تحلیل داده‌ها در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفت و از نرم‌افزار اطلس‌تی برای سازمان‌دهی و استخراج مقوله‌های نهایی استفاده و مدل نهایی با تأیید گروه کانونی اصلاح شد. بر اساس نتایج، کاهش تاب‌آوری اقتصادی روستاییان ناشی از عواملی همچون تغییرات اقلیمی، وابستگی به کشاورزی سنتی، هزینه‌های بالای تولید، کمبود فرصت‌های شغلی و مهاجرت نیروی کار جوان بوده و این مشکلات با تخریب منابع طبیعی و نبود زیرساخت‌های مناسب تشدید می‌شوند. ضعف حمایت‌های مالی و مشکلات بیمه‌ای از دیگر موانع بهبود شرایط اقتصادی روستاییان محسوب می‌شوند. در راستای ارتقای تاب‌آوری اقتصادی، راهکارهایی همچون ترویج کشاورزی پایدار، مدیریت منابع آبی، توسعه تعاونی‌ها، اصلاح قوانین زمین و ایجاد شبکه بازاریابی پیشنهاد می‌شود. اجرای این اقدامات می‌تواند به کاهش مهاجرت، افزایش درآمد پایدار، بهبود بهره‌وری و توسعه کسب‌وکارهای جانبی در مناطق روستایی کمک کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis of the challenges of reducing the economic resilience of rural communities against drought (Case study: Mahneshan township)

نویسندگان English

Masumeh Mohammadloo 1
Abdol Reza Rahmani Fazli 2
Jila Sajadi 2
mehdi cheraghi 3
1 Ph.D. student, Department of Human Geography, Faculty of Earth Sciences, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Human Geography, Faculty of Earth Sciences, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Geography, Faculty of Humanities, University of Zanjan, Zanjan, Iran
چکیده English

Drought, as the most significant hazard among climatic risks, has severe negative impacts on the economic resilience of rural settlements. To enhance the economic resilience of these communities, various strategies exist, with the first step being the identification of existing challenges. This study aimed to identify and analyze the factors affecting the reduction of rural economic resilience in response to drought in Mahneshan Township. The research is developmental-applied in nature and follows a qualitative approach based on the grounded theory method. Data were collected through semi-structured interviews, observations, and document analysis, with simultaneous data collection and analysis. The interviews continued until theoretical saturation was reached. To enhance research validity, a focus group evaluated the findings. Data analysis was conducted in three stages- open, axial, and selective coding- using ATLAS.ti software for organizing and extracting final categories. The final model was refined with focus group approval. The results indicate that the decline in rural economic resilience is driven by factors such as climate change, dependence on traditional agriculture, high production costs, lack of job opportunities, and migration of the young workforce. These issues are exacerbated by natural resource degradation and inadequate infrastructure. Weak financial support and insurance-related challenges also pose major obstacles to improving rural economic conditions. To strengthen economic resilience, strategies such as promoting sustainable agriculture, managing water resources, developing cooperatives, reforming land policies, and establishing marketing networks are proposed. Implementing these measures can help reduce migration, increase sustainable income, improve productivity, and foster the development of supplementary businesses in rural areas.

کلیدواژه‌ها English

Resilience, Economic Resilience, Drought, Zanjan Province

ابراهیمی، ثریا؛ رحمانی‌فضلی، عبدالرضا؛ عزیزپور، فرهاد. (1400). سنجش ظرفیت سازگاری سکونتگاه‌های روستایی پیرامون دریاچه ارومیه (مورد مطالعه: شهرستان میاندوآب). فصلنامه مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی، 2 (1)، 21-1.

احمدی، مژگان؛ کاویانی، عباس؛ رمضانی اعتدالی، هادی؛ توکلی، علیرضا. (1402). شبیه سازی عملکرد گندم دیم با استفاده از شاخص های خشکسالی و با بکارگیری روش شبکه عصبی مصنوعی، جنگل تصادفی و رگرسیون بردار پشتیبان (مطالعه موردی: شهرستان سقز). تحقیقات منابع آب ایران، 19 (4)، 109-95.

اسدی، علی؛ براتی، علی‌اکبر؛ احمدی، حسنی؛ گلابی‌فر، جاسم. (1401). واکاوی آسیب‌پذیری معیشت خانوارهای روستایی نسبت به تغییرات اقلیمی در استان کرمانشاه. پژوهش‌های روستایی، 13 (2)، 225-210.

بابایی، محبوب؛ بدراق‌نژاد، ایوب؛ باقری، حمید؛ بابایی، یاسین. (1402). الگوی پارادایمی تاب‌آوری معیشت روستایی (PRL) با رویکرد گراندد تئوری. جغرافیا و روابط انسانی، 6 (3)، 910-894.

بدری، سید علی؛ کاظمی، نسرین. (1399). تحلیل مخاطرات محیطی. تهران: سمت.

بیرودیان، نادر. (1385). مدیریت بحران اصول ایمنی در حوادث غیرمنتظره. مشهد: جهاد دانشگاهی مشهد.

پاپ‌زن، عبدالمجید؛ قبادی، پرستو؛ زرافشانی، کیومرث؛ و گراوندی، شهپر. (1389). محدودیت‌های گردشگری روستایی با استفاده از نظریه‌های بنیانی (مطالعه موردی: روستای حریر، استان کرمانشاه). پژوهش‌های روستایی، 1 (3)، 52-27.

پورطاهری، مهدی؛ سجاسی قیداری، حمداله و طاهره صادقلو. (1390). ارزیابی تطبیقی روش‌‌های رتبه‌‌بندی مخاطرات طبیعی در مناطق روستایی (مطالعه موردی: استان زنجان). پژوهش‌‌های روستایی، 2 (3)، 54-31.

جهان‌تیغ، حسین؛ بخشی، امیر؛ و قربانی سالخورده، رضوان. (1401). موانع و الزامات سازگاری کشاورزان مناطق کوهستانی با تغییرات آب‌وهوایی، نمونه موردی: بخش پاپی از توابع شهرستان خرم‌آباد. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 22 (67)، 300-281.

حمیدیان‌پور، محسن؛ معصومی جشنی، جواد؛ معصومی جشنی، مهدی. (1399). بررسی آگاهی کشاورزان نسبت به تغییر اقلیم در مناطق روستایی ساحلی پیرامون دریاچه ارومیه طشک و بختگان. مطالعات جغرافیایی نواحی ساحلی، 1 (1)، 49-25.

داده‌های شاخص خشکسالی SPI. (1402-1372). سازمان هواشناسی استان زنجان.

رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا؛ صادقلو، طاهره. (1396). تاب‌آوری اجتماعات محلی در برابر مخاطرات محیطی. دانشگاه تربیت مدرس: تهران.

ریاحی، وحید؛ و سیادتی، سیده عاطفه. (1401). مدیریت ریسک فعالیت دامداری در نواحی روستایی شهرستان گلپایگان. پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، 3 (7)، 19-1.

سالنامه آماری زنجان. (1395). مرکز آمار ایران.

سپهوند، فاطمه؛ نادری مهدیی، کریم؛ غلامرضایی، سعید؛ و بیژنی، مسعود. (1403). راهبردهای مدیریت پایدار منابع آب زیرزمینی در بخش کشاورزی حوضه کرخه‌علیا. دوفصلنامه تحقیقات ترویج و توسعه روستایی، 1(1)، 191-175.

سلیمانی، مهرانگیز. (1402). سازگاری با تغییر اقلیم از دیدگاه کشاورزان و کارشناسان (شهرستان رستم). برنامه‌ریزی فضایی، 13 (2)، پیاپی 49، 106-91.

سواری، مسلم؛ خسروی‌پور، بهمن. (1397). تحلیل آثار تاب‌آوری بر سرزندگی خانوارهای روستایی در شرایط خشکسالی در شهرستان دیواندره. 8 (3)، پیاپی 30، 40-19.

سواری، مسلم؛ شوکتی آمقانی، محمد. (1398). شناسایی راهکارهای سازگاری کشاورزان کوچک‌مقیاس در مقابله با خشکسالی در استان آذربایجان غربی. برنامه‌ریزی فضایی، 9 (4)، 42-17.

سید اخلاقی، سید جعفر و طالشی، مصطفی. (1397). ارتقای تاب‌‌آوری جوامع محلی،  راهبرد آینده برای مقابله با خشکسالی (مورد مطالعه: حوضه آبخیز حبله‌‌رود). طبیعت ایران، 3 (10)، 68-60.

طاهری، سیده محدثه. (1402). امنیت آبی و نقش آن در امنیت غذا. آب و توسعه پایدار، 10 (1)، 116-105.

ظریف مرادیان، شیرین؛ دانشور کاخکی، محمود؛ صبوحی صابونی، محمود. (1401). اثر خشکسالی بر شاخص تاب‌آوری خانوارهای کشاورزان روستایی. اقتصاد و توسعه کشاورزی، 36 (3)، 315-301.

ظریفیان، شاپور؛ رستمی، جواد؛ پیش بهار، اسماعیل. (1399). عوامل مؤثر بر بکارگیری سیستم‌های نوین آبیاری در توسعه کشاورزی پایدار (مطالعه موردی: شهرستان بستان‌آباد، استان آذربایجان شرقی). دانش کشاورزی و تولید پایدار، 30 (3)، 229-217.

عادلی، جواد؛ بوزرجمهری، خدیجه؛ علیزاده، امین. (1399). تحلیل موانع و چالش‌های مصرف بهینه آب در بخش کشاورزی نواحی روستایی شهرستان گنبد کاووس. جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، 18 (1)، پیاپی 34، 143-103.

عینالی، جمشید؛ فراهانی، حسین؛ عباسی، فریبا، و بیگدلی، اعظم. (1400). واکاوی چالش‌های کالبدی توسعه گردشگری روستایی با استفاده از نظریه بنیانی (مطالعه موردی: روستاهای هدف گردشگری استان زنجان). برنامه‌ریزی و توسعه گردشگری، 10 (37)، 184-153.

کشاورز، مرضیه؛ کرمی، رویا. (1401). آسیب‌پذیری ساختاری و سازگاری موقعیتی خانوارهای کشاورز با تغییر اقلیم: واکاوی تجربی استان زنجان. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، 18 (2)، 143-123.

محمدلو، معصومه؛ رحمانی‌فضلی، عبدالرضا؛ سجادی، ژیلا؛ و چراغی، مهدی. (1403). ارزیابی اثرات خشکسالی بر تاب‌‌آوری اقتصادی سکونتگاه‌‌های روستایی (مطالعه موردی: شهرستان ماهنشان استان زنجان). پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، 5 (15)، 19-1.

موسوی جهرمی، یگانه؛ بیابانی، جهانگیر؛ ارزاقی، الناز. (1402). تحلیل فضایی مهاجرت داخلی با تکیه بر شاخص خشکسالی در ایران. برنامه‌ریزی توسعه کالبدی، 8 (4)، پیاپی 32، 88-73.

ناهید، نوشا؛ لشگرآرا، فرهاد؛ فرج‌اله حسینی، سید جمال؛ میردامادی، سید مهدی. (1400). آسیب‌پذیری خانوارهای روستایی استان فارس نسبت به ناامنی غذایی ناشی از خشکسالی. پژوهش‌های ترویج و آموزش کشاورزی، 14 (2)، پیاپی 54، 17-1.

نصرنیا، فاطمه؛ زیبایی، منصور. (1396). تعیین الگوهای آسیب‌پذیری کشاورزان نسبت به خشکسالی در ایران (مطالعه موردی: حوضه آبریز بختگان). تحقیقات اقتصاد کشاورزی، 9 (2)، 36-1.

ورمزیاری، حجت؛ اعلائی بروجنی، پژومان؛ بابایی، محسن. (1400). اظهار نظر کارشناسی درباره: «طرح تقویت امنیت غذایی کشور و رفع موانع تولیدات کشاورزی». مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 5-1.

Batung, E. S., Mohammed, K., Kansanga, M. M., Nyantakyi-Frimpong, H., & Luginaah, I. (2023). Credit access and perceived climate change resilience of smallholder farmers in semi-arid northern Ghana. Environment, Development and Sustainability, 25(1), 321-350.
Cui, X., & Zhong, Z. (2024). Climate change, cropland adjustments, and food security: Evidence from China. Journal of Development Economics, 167, 103245.
Cutter, S. L., Barnes, L., Berry, M., Burton, C., Evans, E., Tate, E., & Webb, J. (2008). A place-based model for understanding community resilience to natural disasters. Global environmental change, 18(4), 598-606.
Debnath, M., & Nayak, D. K. (2022). Assessing drought-induced temporary migration as an adaptation strategy: Evidence from rural India. Migration and Development, 11(3), 521-542.
Guimbeau, A., Ji, X. J., & Menon, N. (2024). Climate shocks, intimate partner violence, and the protective role of climate-resilience projects. SSRN Electronic Journal, 11992, 1-77.
Mostafavi-Dehzooei, M. H., & Asadi, G. (2025). The effects of precipitation shocks on rural labour markets and migration. Climate and Development, 17(1), 63-75.
Naim, R. M., Mutalib, M. A., Shamsuddin, A. S., Lani, M. N., Ariffin, I. A., & Tang, S. G. H. (2024). Navigating the environmental, economic and social impacts of sustainable agriculture and food systems: A review. Frontiers of Agricultural Science and Engineering, 11(4), 652-673.
Orimoloye, I. R., Belle, J. A., Orimoloye, Y. M., Olusola, A. O., & Ololade, O. O. (2022). Drought: A common environmental disaster. Atmosphere, 13(1), 111.
Panda, A. (2017). Vulnerability to climate variability and drought among small and marginal farmers: a case study in Odisha, India. Climate and Development, 9(7), 605-617.
Sam, T. T., Nhi, P. T. T., Mai, N. T. H., & Loi, P. T. (2023). The climate change effects on agricultural drought in the Be River Basin. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science (Vol. 1170, No. 1, p. 012006). IOP Publishing.
Tran, D. D., Nguyen, T. D., Park, E., Nguyen, T. D., Ngoc, P. T. A., Vo, T. T., & Nguyen, A. H. (2023). Rural out-migration and the livelihood vulnerability under the intensifying drought and salinity intrusion impacts in the Mekong Delta. International Journal of Disaster Risk Reduction, 93, 103762.
Usman, S., Jayeoba, J. O., & Kundiri, A. M. (2024). Climate Change at a Global Concept: Impacts and Adaptation Measures. International Journal of Environment and Climate Change, 14(6), 445-459.
Wilhite, D. A. (2000). Drought as a natural hazard: concepts and definitions. In: Wilhite DA (ed) Drought: a global assessment. Routledge, London & New York, 3-18.
Xiang, H., Zhai, B., & Yang, Y. (2024). The realization logic of rural revitalization: Coupled coordination analysis of development and governance. PloS one, 19(6), e0305593.
Yigezu Wendimu, G. (2021). The challenges and prospects of Ethiopian agriculture. Cogent Food & Agriculture, 7(1), 1923619.
Zheng, H., Ma, W., & He, Q. (2024). Climate-smart agricultural practices for enhanced farm productivity, income, resilience, and greenhouse gas mitigation: a comprehensive review. Mitigation and Adaptation Strategies for Global Change, 29(4), 28.
دوره 6، شماره 22
زمستان 1404
زمستان 1404
صفحه 17-33

  • تاریخ دریافت 27 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 21 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 25 شهریور 1404