پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

تحلیل توزیع فضایی مدارس غیرانتفاعی با رویکرد عدالت اجتماعی (مطالعه موردی : مدارس غیرانتفاعی شهری زنجان)

نوع مقاله : مقاله برگرفته از پایان نامه

نویسندگان
1 دانش آموخته گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.
2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.
3 استاد گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.
4 دانشیارگروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.
چکیده
شهرنشینی سریع در ایران با افزایش تقاضای خدمات آموزشی، گسترش مدارس غیرانتفاعی را به دنبال داشته است. این مدارس که ابتدا برای جبران کمبود منابع دولتی و بهره‌گیری از مشارکت بخش خصوصی تأسیس شدند، در عمل اغلب به تشدید نابرابری‌های اجتماعی-فضایی منجر شده‌اند. هدف پژوهش حاضر بررسی توزیع فضایی مدارس غیرانتفاعی با رویکرد عدالت فضایی در شهر زنجان است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر داده‌های اسنادی و میدانی است. جامعه آماری شامل ۵۷ مدرسه غیرانتفاعی فعال در نواحی آموزشی شهر زنجان در سال تحصیلی ۱۴۰۰ بود که به‌طور کامل بررسی شدند. تحلیل‌ها با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی و تکنیک‌های آمار فضایی نظیر شاخص نزدیک‌ترین همسایگی، خودهمبستگی موران جهانی، لکه‌های داغ و سرد، تراکم کرنل، بیضی انحراف معیار، میانگین مرکزی و رگرسیون وزنی جغرافیایی انجام شد. یافته‌ها حاکی از توزیع خوشه‌ای مدارس غیرانتفاعی (ضریب نزدیک‌ترین همسایگی ۰/۷۱) و تمرکز اصلی آن‌ها در محلات مرکزی و شمالی شهر (کوی نصر، کارمندان، اندیشه، وحیدیه) با وضعیت اجتماعی-اقتصادی بهتر است. در مقابل، محلات غربی و کم‌برخوردار تقریباً فاقد این مدارس هستند. پوشش خدماتی مدارس ابتدایی تنها ۵۷ درصد و مدارس متوسطه حدود ۸۱ درصد مساحت شهر را دربرمی‌گیرد و مناطق پرتراکم اما محروم از دسترسی مناسب بی‌بهره‌اند. هرچند در برخی محلات رابطه معناداری بین تعداد مدارس و جمعیت واجب‌التعلیم مشاهده شد، اما الگوی کلی با نیازهای جمعیتی سازگار نیست. در نهایت، توزیع فضایی مدارس غیرانتفاعی زنجان با اصول عدالت فضایی همخوانی ندارد و بیشتر تحت تأثیر عوامل اقتصادی و سودمحور است. این وضعیت دسترسی برابر به آموزش باکیفیت را مختل کرده و شکاف طبقاتی را تشدید می‌کند. پیشنهاد می‌شود مکان‌یابی این مدارس بر اساس شاخص‌های جمعیتی، محرومیت و توزیع جبرانی بازنگری شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis of the spatial distribution of non-profit schools with a social justice approach (Case study: non-profit urban schools in Zanjan)

نویسندگان English

Fatime Moradi 1
Hossein Tahmasebi moghadm 2
Mohsen Ahadnejad Reveshty 3
Mohammad Taqi Hayderi 4
1 Alumnus of the Department of Geography and Urban Planning, Faculty of Humanities, University of Zanjan, Zanjan, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Geography and Urban Planning, Faculty of Humanities, University of Zanjan, Zanjan, Iran.
3 Professor, Department of Geography and Urban Planning, Faculty of Humanities, University of Zanjan, Zanjan, Iran.
4 Associate Professor, Department of Geography and Urban Planning, Faculty of Humanities, University of Zanjan, Zanjan, Iran.
چکیده English

Rapid urbanization in Iran has increased the demand for educational services, leading to the expansion of non-governmental (private) schools. Although these schools were initially established to address shortages in public educational resources and to encourage private sector participation, in practice they have often intensified socio-spatial inequalities. This study examines the spatial distribution of non-governmental schools in Zanjan City from a spatial justice perspective.The research employs a descriptive–analytical approach based on documentary and field data. The statistical population consists of 57 active non-governmental schools operating within the educational districts of Zanjan during the 2021 academic year, all of which were analyzed. Spatial analyses were conducted using Geographic Information Systems (GIS) and spatial statistical methods, including the Nearest Neighbor Index, Global Moran’s I, hot and cold spot analysis, kernel density estimation, standard deviation ellipse, mean center, and geographically weighted regression (GWR). The results reveal a clustered spatial pattern of non-governmental schools, with a Nearest Neighbor Index of 0.71. These schools are predominantly concentrated in the central and northern neighborhoods of the city—such as Kuyi Nasr, Karmandan, Andisheh, and Vahidiyeh—which have relatively favorable socio-economic conditions. In contrast, western and disadvantaged neighborhoods are almost entirely devoid of such schools.Service coverage analysis indicates that non-governmental primary schools cover only 57% of the city’s area, while secondary schools cover approximately 81%, leaving densely populated yet deprived areas underserved. Although a significant relationship between the number of schools and the school-age population exists in some neighborhoods, the overall distribution does not correspond well to demographic needs. Overall, the spatial distribution of non-governmental schools in Zanjan does not align with the principles of spatial justice and is largely driven by economic and profit-oriented considerations. This pattern undermines equitable access to quality education and exacerbates socio-economic disparities.

کلیدواژه‌ها English

Spatial justice
Non-Governmental
spatial distribution
Zanjan
GIS

احدنژاد روشتی، محسن؛ طهماسبی مقدم، حسین؛ شامی، فاطمه و محرمی، سعید. (1398). تبیین فضایی پدیده پراکنده رویی شهری (مطالعه موردی: شهر قائم‌شهر)، جغرافیای اجتماعی شهری، 6(1)، 1-13.

احدنژاد روشتی، محسن؛ موسوی، میر نجف؛ محمدی حمیدی، سمیه و ویسیان، محمد. (1395). بررسی و تحلیل عدالت اجتماعی در برخورداری از خدمات شهری (مورد مطالعه: دسترسی به خدمات آموزشی مقطع راهنمایی شهر میاندوآب)، جغرافیا و توسعه فضای شهری، 3(1)، 33-51.

ادیبی سعدی‌نژاد، فاطمه؛ کریمی، بیراز؛ حق‌پناه، یعقوب و ابوذری، پانته‌آ. (1390). ارزیابی توزیع فضایی مدارس ابتدایی شهر اسلام‌شهر با استفاده از GIS، فصلنامه علمی پژوهشی نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 3(3)، 151-164.

جعفری، فیروز؛ اصغری زمانی، اکبر و سلیمانی راد، اسماعیل. (1402). بررسی توزیع خدمات شهری در راستای عدالت فضایی با تاکید بر ساختار جمعیتی (مطالعه موردی: شهر تبریز)، جغرافیای اجتماعی شهری، 10(2), 237-256.

حیدری، عبدالله و احدنژاد روشتی، محسن. (1388). تحلیل توزیع فضایی و مکان‌یابی فضاهای آموزشی با استفاده از منطق فازی و GIS (مطالعه موردی: مدارس ابتدایی منطقه 2 شهر زنجان)، همایش ژئوماتیک.

خیرالدین، رضا. (1392). پویش در ترجمان فضایی-کالبدی مفهوم اسلامی عدالت با تحلیل کارتوگرافیک تعادل فضایی در نواحی 112گانه کلان‌شهر تهران، فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی، 1(1)، 43-55.

سرایی، محمدحسین؛ دستا فرزانه، فرزانه و حاضری، مهین. (1395). تحلیل توزیع فضایی خدمات آموزشی سطح شهر یزد، فصل‌نامه تحقیقات جغرافیایی، 31(2)، 62-75.

طهماسبی مقدم، حسین و اکبری منفرد، بهاره. (1404). بررسی سازگاری فضاهای آموزشی شهر زنجان با کارکرد سایر کاربری‌های شهری، جغرافیا (نشریۀ انجمن جغرافیایی ایران), 23(84), 105-129.

طهماسبی مقدم، حسین؛ بیگدلی، اعظم و جوادی، محمد امین. (1404). تحلیل اثرات دگردیسی مکانی-فضایی کاربری اراضی پیرامون کلانشهر اصفهان با تأکید بر پایداری اکولوژیکی، توسعه فضاهای پیراشهری، 7(2)، 79-104.

عباسی، قمر. (1386). توزیع عادلانه و نحوه استقرار مراکز آموزشی شهر زنجان با استفاده از GIS (مطالعه موردی: مدارس مقطع راهنمایی منطقه دو شهر زنجان) (پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه زنجان).

عبدالله‌زاده، نسیم؛ بلند همتان، کیوان و شیربگی، ناصر. (1400). خصوصی‌سازی مدارس و بازتولید نابرابری آموزشی: برساخت تجارب مدیران مدارس سطح متوسطه شهر سنندج، برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 12(48), 147-186.

عزیزی دانالو، سمانه و مجتبی‌زاده خانقانی، حسین. (1399). تحلیل فضایی توزیع خدمات شهری با رویکرد عدالت اجتماعی (مطالعه موردی: منطقه 11 شهر تهران)، فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 10(39), 343-357.

فرج‌زاده اصل، منوچهر و سرور، هوشنگ. (1381). مدیریت و مکان‌یابی مراکز آموزشی با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (مطالعه موردی: فضاهای آموزشی مقطع راهنمایی منطقه 7 تهران)، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 67، 79-90.

محمدی‌خواه، اصغر؛ وثبوتی، حسن و سعادتی، بهمن. (1390). تاریخ آموزش و پرورش استان زنجان، انتشارات اداره کل آموزش و پرورش استان زنجان، قلم مهر.

ملکی، سعید؛ پیوند، ندا و اسدی کلمتی، اقبال. (1397). آسیب‌شناسی محل استقرار مراکز آموزشی با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (نمونه موردی: مدارس ابتدایی منطقه 7 شهر اهواز)، جغرافیا و مطالعات محیطی، 7(28)، 19-32.

Boussauw, K., Van Meeteren, M., & Witlox, F. (2014). Short trips and central places: The home-school distances in the Flemish primary education system (Belgium). Applied Geography, 53, 311-322.
Haruna, M. D., & Banki, M. B. (2012). An Analysis of Spatial Distribution of Primary and Secondary Schools in Bida Town, Nigeria Musa. Abuja Journal of Geography and Development, 3(2), 30-40.
De la Fuente, H., Rojas, C., Salado, M. J., Carrasco, J. A., & Neutens, T. (2013). Socio-spatial inequality in education facilities in the Concepción metropolitan area (Chile). Current Urban Studies, 1(4), 117-129.
Dikeç, M. (2001). Justice and the spatial imagination. Environment and planning A, 33(10), 1785-1805.
Fainstein, S. S. (2014). The just city. International journal of urban Sciences, 18(1), 1-18.
Harvey, D. (2010). Social justice and the city (Vol. 1). University of Georgia press.
Lefebvre, H. (1991). TheProductionofSpace. Trans. Donald Nicholson-Smith. Oxford: Blackwell.
Lucy, W. (1981). Equity and planning for local services. Journal of the American Planning Association, 47(4), 447-457.
Pirie, G. H. (1983). On spatial justice. Environment and Planning A, 15(4), 465-473.
Rawls, J. (2017). A theory of justice. In Applied ethics (pp. 21-29). Routledge.
Soja, E. W. (2013). Seeking spatial justice (Vol. 16). U of Minnesota Press.
Talen, E. (1998). Visualizing fairness: Equity maps for planners. Journal of the American planning Association, 64(1), 22-38.
Talen, E., & Anselin, L. (1998). Assessing spatial equity: an evaluation of measures of accessibility to public playgrounds. Environment and planning A, 30(4), 595-613.
Young, I. M. (1990). Justice and the Politics of Difference. Princeton university press.
دوره 7، شماره 24
تابستان 1405
تابستان 1405
صفحه 145-164

  • تاریخ دریافت 25 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 15 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 01 دی 1404