پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

عوامل مؤثر بر پایداری تعاونی ‏های آب بران با استفاده از روش یکپارچه دیمتل و فرایند تحلیل سلسله مراتبی فازی (مورد مطالعه: شهرستان قزوین)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
روشنک دانیاری 1
محمد شوکتی آمقانی 2
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
2 استادیار گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
10.30470/jegr.2025.2065626.1312
چکیده
این پژوهش به بررسی عوامل مؤثر بر پایداری تعاونی‌های آب‌بران در شهرستان قزوین می‌پردازد. تعاونی‌های آب‌بران به‌عنوان سازوکاری مشارکتی، نقشی اساسی در مدیریت عادلانه، بهینه و پایدار منابع آب ایفا می‌کنند. این تحقیق از نوع کاربردی و به روش توصیفی–تحلیلی انجام شده است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساخت‌یافته با ۱۴ نفر از خبرگان شامل متخصصان بخش کشاورزی، اعضای هیئت علمی و کارشناسان فعال در تعاونی‌های آب‌بران گردآوری شد که با روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. یافته‌ها نشان داد که عوامل آموزشی بیشترین اهمیت را در پایداری تعاونی‌ها دارند، به‌طوری‌که در هر دو مدل دیمتل فازی و تحلیل سلسله‌مراتبی، بیشترین وزن را به خود اختصاص دادند. این امر بیانگر نقش کلیدی آموزش در توانمندسازی اعضا، افزایش مشارکت و ارتقای اثربخشی عملکرد تعاونی‌هاست. علاوه بر این، عوامل سیاست‌گذاری و حمایتی نیز تأثیر چشمگیری در توسعه پایدار تعاونی‌ها داشتند و اهمیت آموزش مستمر، حمایت نهادی و تدوین سیاست‌های متعادل را برجسته کردند. عوامل مدیریتی، اجتماعی–فرهنگی و قانونی نیز به‌عنوان مؤلفه‌های مکمل در پایداری تعاونی‌ها شناخته شدند. تحلیل روابط میان این عوامل نشان داد که آموزش، سیاست‌گذاری و حمایت به‌عنوان محرک‌های اصلی سایر مؤلفه‌ها عمل کرده و زیربنای شکل‌گیری و دوام تعاونی‌ها را تشکیل می‌دهند. بنابراین، سیاست‌گذاران حوزه آب و کشاورزی باید بر طراحی برنامه‌های آموزشی هدفمند، تقویت حمایت‌های نهادی و بازنگری در سیاست‌های مداخله‌گرانه تمرکز کنند. همچنین ایجاد تعادل میان استقلال تعاونی‌ها و حمایت دولتی، ارتقای ظرفیت مدیریتی محلی و تقویت سرمایه اجتماعی از طریق مشارکت‌پذیری از راهبردهای کلیدی برای پایداری و کارآمدی تعاونی‌های آب‌بران در مناطق نیمه‌خشک کشور است.
کلیدواژه‌ها
توسعه پایدار
تعاونی‏‌‍های آب‏بران
دیمتل فازی
تحلیل سلسله مراتبی فازی
شهرستان قزوین

عنوان مقاله English

Factors Influencing the Sustainablity of Water Users' Cooperatives Using an Integrated Fuzzy DEMATEL–AHP Approach: A Case Study of Qazvin county

نویسندگان English

Roshanak Danyari 1
Mohammad Shokati Amghani 2
1 M.Sc, Department of Agricultural Extension and Education, Razi University, Kermanshah, Iran
2 Assistant Professor, Department of Agricultural Extension and Education, College of Agriculture, Tarbiat Modares University (TMU), Tehran, Iran
چکیده English

Water Users' Associations, rooted in participatory governance, play a critical role in ensuring the equitable, efficient, and sustainable management of water resources. This applied, descriptive-analytical study explores the factors influencing the sustainability of water users' cooperatives in Qazvin County through semi-structured interviews with 14 purposively selected experts, including agricultural specialists, university faculty, and cooperative practitioners. The findings reveal key causal relationships and prioritize sustainability drivers, with educational factors emerging as the most influential in both fuzzy DEMATEL and hierarchical analyses. Education is shown to be foundational in empowering members, fostering participation, and enhancing cooperative performance. Educational, policy-making, and support-related dimensions exert the strongest impact on sustainability, while managerial, socio-cultural, and legal aspects serve as complementary pillars. Causal analysis confirms that education, policy, and support are primary drivers that shape and reinforce other components. Based on these insights, the study recommends that policymakers in the water and agricultural sectors prioritize targeted training initiatives, bolster institutional support structures, and critically evaluate interventionist policies. Striking a balance between cooperative autonomy and governmental support, strengthening local management capacities, and cultivating social capital through active member engagement are strategic imperatives for ensuring the long-term viability and effectiveness of water users' cooperatives in semi-arid regions.

کلیدواژه‌ها English

sustainable development
water-using cooperatives
fuzzy dematel
fuzzy hierarchical analysis
Qazvin county
ادهم ملکی، مرجان؛ خسروی پور، بهمن؛ و سلطانی، فریدون. (1400). عوامل بازدارنده و پیش برنده مدیریت مشارکتی منابع آب زیرزمینی در بخش کشاورزی (مطالعه موردی: دشت مرغاب، استان خوزستان). جغرافیا و روابط انسانی، 3(1)، 423-419.
تبسمی، حمیدرضا. (1397). تعاونی آب بران استان قزوین از تشکل‏های موفق کشوری است.
تقی‌پور، سعید؛ و استعلاجی، علیرضا. (1402). تأثیر جایگاه ICT روستایی در توسعه اقتصادی پایدار روستاهای استان قزوین با تأکید بر سیماک (سامانه یکپارچه مدیریت املاک و اماکن کشور). مهندسی جغرافیایی سرزمین، 7(2)، 367–384.
حسین پور، زهرا؛ منهاج، محمد حسین؛ و کاوویب کلاشمی، محمد. (1394). ارزیابی عوامل مؤثر بر مشارکت اعضای تعاونی آب بران در مدیریت آب کشاورزی. رشد و توسعه اقتصاد روستایی و کشاورزی، ویژه نامه فصل‏نامه پژوهش‏های رشد و توسعه اقتصادی، 1(3)، 104-91.
خدابخشی، آزاده؛ قاسمی، جواد؛ اسیلان، کمال؛ و قلی فر، احسان. (1390). عوامل مؤثر بر نگرش کشاورزان نسبت به مشارکت در نشکل های آب بران (مطالعه موردی: بخش مرکزی شهرستان زنجان). مجله تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، 42(3)، 466-453.
رشوند، ایرج؛ میردامادی، سید مهدی؛ لشگرآرا، فرهاد. (1397). بررسی عوامل مؤثر بر موفقیت تشکل­های آب بران شبکه آبیاری دشت قزوین. فصلنامه پژوهش های ترویج و آموزش کشاورزی، 11(3)، 27-20.
زیست‌آب پرآب. (۱۴۰۳). تحلیل منابع آب و کشاورزی استان قزوین.
صمدی مقدم، فاطمه. (1401). عوامل مؤثر در موفقیت تعاونی آب­بران در خراسان شمالی با استفاده از الگوی لاجیت. هفتمین همایش ملی پژوهش های نوین در مدیریت، اقتصاد و حسابداری ایران. 22 خرداد، تهران.
فلکی، ملیحه. (1399). تحلیل سازوکارهای بهبود و پایداری تعاونی آب‏بران سد تبارک در شهرستان قوچان. روستا و توسعه پایدار فضا، 1(4)، 69-86.
کرمی، غلامحسین. عزیزی، مهران. آگهی، حسین. (1396). ارزیابی مشارکتی عملکرد تعاونی‌های آب بران در مدیریت آبیاری طرح توسعه باغ‌ها مورد مطالعه تعاونی‌های تفین و پالنگان استان کردستان. مجله مهندسی منابع آب، 10(1)، 16-1.
مرکز آمار ایران. (۱۴۰۳). نتایج سرشماری عمومی کشاورزی.
مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان قزوین. (1402). توانمندی کشاورزی در شهرستان قزوین.
نجفی، نسترن؛ غنیان، منصور؛ خسروی­پور، بهمن؛ برادران، مسعود؛ و دحیماوی، عادل. (1393). شناسایی عوامل مؤثر بر موفقیت تشکل‌های آب‌بران: دیدگاه بهره‌برداران حوزه‌های کرخه شمالی و جنوبی استان خوزستان. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، 10(2)، 105 تا 120.
واحدی، لیلا؛ زلیخایی سیار، لیلا؛ و پویا، مهرداد. (1402). بررسی برخی سازوکارهای مؤثر بر توسعه پایدار تعاونی آب‌بران شبکه آبیاری و زهکشی دشت سطر در کرمانشاه. پژوهش آب در کشاورزی، 37(3)، 285–304.
شرکت سهامی آب منطقه‏ای قزوین. (1399). وضعیت منابع آب استان قزوین.
Aalijahan, M., Lupo, A. R., Salahi, B., Rahimi, Y. G., and Asl, M. F. (2022). The long-term (142 years) spatiotemporal reconstruction and synoptic analysis of extreme low temperatures (− 15° C or lower) in the northwest region of Iran. Theoretical and Applied Climatology, 147(3-4), 1415-1436.
Adu, D. T., Kuwornu, J. K., Anim-Somuah, H., and Sasaki, N. (2018). Application of livelihood vulnerability index in assessing smallholder maize farming households' vulnerability to climate change in Brong-Ahafo region of Ghana. Kasetsart journal of social sciences, 39(1), 22-32.
Afshari S, Gholizdeh, H and Sha’ban Ali Fami H. (2018). Analysis of Explanatory Factors Related to Sustainable Management of Agricultural Water Resources in Kamijan City. Journal of Agricultural Knowledge and Sustainable Production, 1 (28). 285-267.
Akpabio, E. S., Akeju, K. F., Omotoso, K. O., Ohunakin, F., and Ogundokun, R. O. (2023). Climate smart agriculture and Nigeria's SDG 2 prospects: A review. In 2023 International conference on science, engineering and business for sustainable development goals (SEB-SDG) (Vol. 1, pp. 1-6). IEEE. 2023, April
Alcon, F., Zabala, J. A., Martínez-García, V., Albaladejo, J. A., López-Becerra, E. I., De-Miguel, M. D., and Martínez-Paz, J. M. (2022). The social wellbeing of irrigation water. A demand-side integrated valuation in a Mediterranean agroecosystem. Agricultural Water Management, 262, 107400.
Arslan, F., Córcoles Tendero, J. I., Rodríguez Díaz, J. A., and Zema, D. A. (2023). Comparison of irrigation management in water user associations of Italy, Spain and Turkey using benchmarking techniques. Water Resources Management, 37(1), 55-74.
Aryal, J. P., Jat, M. L., Sapkota, T. B., Khatri-Chhetri, A., Kassie, M., Rahut, D. B., and Maharjan, S. (2018). Adoption of multiple climate-smart agricultural practices in the Gangetic plains of Bihar, India. International Journal of Climate Change Strategies and Management, 10(3), 407-427.
Asif, Z., Chen, Z., Sadiq, R., and Zhu, Y. (2023). Climate change impacts on water resources and sustainable water management strategies in North America. Water Resources Management, 37(6), 2771-2786.
Assembly, U. G. (2015). Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development.
Ataei, P., Gholamrezai, S., Movahedi, R., and Aliabadi, V. (2021). An analysis of farmers’ intention to use green pesticides: The application of the extended theory of planned behavior and health belief model. Journal of Rural Studies, 81, 374-384.
Boazar, M., Yazdanpanah, M., and Abdeshahi, A. (2019). Response to water crisis: How do Iranian farmers think about and intent in relation to switching from rice to less water-dependent crops?. Journal of hydrology, 570, 523-530.
Chen, Y. C. (2018). Evaluating greenhouse gas emissions and energy recovery from municipal and industrial solid waste using waste-to-energy technology. Journal of Cleaner Production, 192, 262-269.
Fakhrzad, M. B., Firozpour, M. R., and Nasab, H. H. (2021). A fuzzy DEMATEL approach for evaluating the risk factors-(Case study: The instruction center of Iran’s national oil company). RAIRO-Operations Research, 55(4), 2525-2543.
Fami, H. S., Amghani, M. S., Savari, M., Nasrabadi, M. M., and Moetaghed, M. (2021). The Role of Non‑Farming Activities in the Sustainability of Peasant Farming Systems: A Case in Osku County. International Journal of Agricultural Management and Development, 11(2), 297-312.
Feng, Yan. Wang, Wenling. Oscar Suman, Danial. Yu, Shiwel. (2019). Water Cooperation Priorities in the Lancang-Mekong River Basin Based on Cooperative Events Since the Mekong River Commission Establishment. Chinese Geographical Science. 29(1):58-69.
Freni, G., and Liuzzo, L. (2019). Effectiveness of rainwater harvesting systems for flood reduction in residential urban areas. Water, 11(7), 1389.
Gonela, V., Altman, B., Zhang, J., Ochoa, E., Murphy, W., and Salazar, D. (2020). Decentralized rainwater harvesting program for rural cities considering tax incentive schemes under stakeholder interests and purchasing power restrictions. Journal of Cleaner Production, 252, 119843.
González-Pavón, C., Arviza-Valverde, J., Balbastre-Peralta, I., Carot Sierra, J. M., and Palau-Salvador, G. (2020). Are water user associations prepared for a second-generation modernization? The case of the valencian community (Spain). Water, 12(8), 2136.
Hawkins, P., Geza, W., Mabhaudhi, T., Sutherland, C., Queenan, K., Dangour, A., and Scheelbeek, P. (2022). Dietary and agricultural adaptations to drought among smallholder farmers in South Africa: a qualitative study. Weather and climate extremes, 35, 100413.
Islam, M., Kashem, S., Momtaz, Z., and Hasan, M. M. (2023). An application of the participatory approach to develop an integrated water resources management (IWRM) system for the drought-affected region of Bangladesh. Heliyon, 9(3).
Iwanaga, T., Partington, D., Ticehurst, J., Croke, B., Jakeman., A. (2020). A socio-environmental model for exploring sustainable water management futures: Participatory and collaborative modelling in the Lower Campaspe catchment. Journal of Hydrology: Regional Studies. 28(1), 1-34.
Jacque, H., Mozafari, B., Dereli, R. K., and Cotterill, S. (2024). Implications of water conservation measures on urban water cycle: A review. Sustainable Production and Consumption, 50, 571-586.
Jerven, M. (2013). Poor numbers: how we are misled by African development statistics and what to do about it. Cornell University Press.
Kartal, S. (2021). Estimation of future irrigation performance with times series analysis: a case study of Andırın, Kahramanmaraş, Turkey. Turkish Journal of Agriculture and Forestry, 45(2), 234-242.
Kuwornu, J. K. (Ed.). (2019). Climate change and Sub-Saharan Africa: The vulnerability and adaptation of food supply chain actors. Vernon Press.
Li, L., Wang, Z., Chen, L., and Wang, Z. (2020). Consumer preferences for battery electric vehicles: A choice experimental survey in China. Transportation Research Part D: Transport and Environment, 78, 102185.
Madani, K. (2014). Water management in Iran: what is causing the looming crisis?. Journal of environmental studies and sciences, 4, 315-328.
Mancuso, G., Lavrnić, S., Canet-Martí, A., Zaheer, A., Avolio, F., Langergraber, G., and Toscano, A. (2023). Performance of lagoon and constructed wetland systems for tertiary wastewater treatment and potential of reclaimed water in agricultural irrigation. Journal of Environmental Management, 348, 119278.
Mekonnen, M. M., and Hoekstra, A. Y. (2016). Four billion people facing severe water scarcity. Science advances, 2(2), e1500323.
Mesgaran, M.B., Azadi, P. (2018). A national adaptation plan for water scarcity in Iran. In Working paper 6, Stanford Iran 2040 Project, Stanford University, August 2018.
Nama, A. H., Abbas, A. S., and Maatooq, J. S. (2022). Field and satellite images-based investigation of rivers morphological aspects. Civil Engineering Journal, 8(7), 1339-1357.
Niang, A., Becker, M., Ewert, F., Dieng, I., Gaiser, T., Tanaka, A., ... and Saito, K. (2017). Variability and determinants of yields in rice production systems of West Africa. Field crops research, 207, 1-12.
Norman, A. (2004). Water resources sector strategy: Strategic directions for World Bank engagement. Journal of Economic Literature, 42(3), 981.
Pakmehr, S., Yazdanpanah, M., and Baradaran, M. (2020). How collective efficacy makes a difference in responses to water shortage due to climate change in southwest Iran. Land Use Policy, 99, 104798.
Pastor, A. V., Palazzo, A., Havlik, P., Biemans, H., Wada, Y., Obersteiner, M., ... and Ludwig, F. (2019). The global nexus of food–trade–water sustaining environmental flows by 2050. Nature Sustainability, 2(6), 499-507.
Pavur, G., Marcellin, M. C., Loose, D. C., Cardenas, J. J., Trump, B. D., Linkov, I., ... and Lakshmi, V. (2024). Sensitivity of development goals to water scarcity of Iraq and transboundary regions. Sustainable Horizons, 12, 100121.
Piacentini, S. M., and Rossetto, R. (2020). Attitude and actual behaviour towards water-related green infrastructures and sustainable drainage systems in four North-Western Mediterranean Regions of Italy and France. Water, 12(5), 1474.
Saatsaz, M. (2020). A historical investigation on water resources management in Iran. Environment, Development and Sustainability, 22(3), 1749-1785.
Sadiq, M. A., Kuwornu, J. K., Al-Hassan, R. M., and Alhassan, S. I. (2019). Assessing maize farmers’ adaptation strategies to climate change and variability in Ghana. Agriculture, 9(5), 90.
Sheidaei, F., Karami, E., and Keshavarz, M. (2016). Farmers' attitude towards wastewater use in Fars Province, Iran. Water Policy, 18(2), 355-367.
Shokati, M., Kalantari, K., Asadi, A., and Shabanali, H. (2018). A Survey of agricultural land dispersion and fragmentation at both global and Iranian levels. Land Management Journal, 6(1), 63-82.
Shunglu, R. Kopke, S. Kanol, L. Nissanka, T. Gamage, D. Dissanayake, H. (2022). Barriers in Participative Water Governance: A Critical Analysis of Community Development Approaches. Water, 14(2), 1-24.
Solaja, S., Kolawole, A., Awe, T., Oriade, O., Ayojimi, W., Ojo, I., ... and Nsikak, I. (2024). Assessment of smallholder rice farmers' adaptation strategies to climate change in Kebbi state, Nigeria. Heliyon, 10(15).
Suraj, M. M., Martey, E., Kuwornu, J. K., Apiors, E. K., Kemeze, F. H., and Etwire, P. M. (2025). Membership of water user association and implications for food security. Journal of Agriculture and Food Research, 20, 101739.
Tsegai, D. M. Medel P. Augenstein Z. (2022). Huang COP-15 Cote ˆ d’Ivoire Drought in Numbers 2022.
Umetsu, C., Donma, S., Nagano, T., and Coşkun, Z. (2018). The Role of Efficient Management of Water Users’ Associations for Adapting to Future Water Scarcity Under Climate Change. In Climate Change Impacts on Basin Agro-ecosystems (pp. 319-342). Cham: Springer International Publishing.
UNICEF. (2021). Water security for all.
Vafaei, E., Ahangarkolaee, S. S., Lucas-Borja, M. E., Fami, H. S., and Zema, D. A. (2021). A framework to evaluate the factors influencing groundwater management in Water User Associations: The case study of Tafresh County (Iran). Agricultural Water Management, 255, 107013.
Veloso, S., Tam, C., and Oliveira, T. (2024). Effects of extreme drought and water scarcity on consumer behaviour–The impact of water consumption awareness and Consumers’ choices. Journal of Hydrology, 639, 131574.
Warner, D., Moonsammy, S., and Joseph, J. (2022). Factors that influence the use of climate information services for agriculture: A systematic review. Climate Services, 28, 100336.
World Bank. )2014(. Water resources sector strategy. Strategic directions for World Bank engagement. World Bank, Washington, DC.
Zdeb, M., Papciak, D., Strojny, W., and Kwapniewska, M. (2025). Micropollution of rainwater collected from roof surfaces in the context of sustainable water management. Desalination and Water Treatment, 322, 101142.
Zema, D. A., Filianoti, P., D’Agostino, D., Labate, A., Lucas-Borja, M. E., Nicotra, A., and Zimbone, S. M. (2020). Analyzing the performances of water user associations to increase the irrigation sustainability: An application of multivariate statistics to a case study in Italy. Sustainability, 12(16), 6327.
Zema, D. A., Nicotra, A., Mateos, L., and Zimbone, S. M. (2018). Improvement of the irrigation performance in Water Users Associations integrating data envelopment analysis and multi-regression models. Agricultural Water Management, 205, 38-49.
Zhang, C. Y., and Oki, T. (2023). Water pricing reform for sustainable water resources management in China’s agricultural sector. Agricultural Water Management, 275, 108045.
Zhong, F., Li, L., Guo, A., Song, X., Cheng, Q., Zhang, Y., and Ding, X. (2019). Quantifying the influence path of water conservation awareness on water-saving irrigation behavior based on the Theory of Planned Behavior and structural equation modeling: A case study from Northwest China. Sustainability, 11(18), 4967.
پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی
دوره 7، شماره 24
تابستان 1405
تابستان 1405
صفحه 202-221

  • تاریخ دریافت 21 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 12 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 05 اردیبهشت 1404