پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

پایش فضایی تغییرات کاربری اراضی بر اساس فرم شهری ( مطالعه موردی: کلان شهر تبریز)

نوع مقاله : مقاله برگرفته از رساله دکتری

نویسندگان
پویا فریادخواه 1
علی پناهی 2
حسن احمدزاده 3
1 گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد تبریز،دانشگاه آزاد اسلامی،تبریز،ایران
2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
3 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
10.30470/jegr.2025.2043750.1229
چکیده
پایش فضایی تغییرات کاربری اراضی در کلانشهر تبریز یکی از موضوعات مهم برای درک پویایی رشد شهری و برنامه‌ریزی پایدار است. این فرآیند نقش کلیدی در فهم چگونگی گسترش و توسعه شهری، شناسایی الگوهای نامتوازن رشد شهری، و تأثیرات این تغییرات بر محیط‌زیست و منابع طبیعی دارد. این پژوهش از تصاویر ماهواره‌ای لندست ۵ TM، لندست 8 OLI، لندست 9OLI و سیستم اطلاعات جغرافیایی برای تجزیه و تحلیل تغییرات کاربری اراضی شهر تبریز در سال‌های 1370، 1380، 1390 و 1402 استفاده شده است. نقشه‌های کاربری اراضی حاصل شده از طبقه‌بندی طیفی نظارت‌شده داده‌های سنجش از دور با توجه تصاویر لندست نشان داد که در طول 32 سال، مناطق ساخته‌شده حدود 28% افزایش یافته است که عمدتاً به باعث نابودی زمین‌های کشاورزی مطلوب شده است. شناسایی تغییرات در الگوی فضایی تغییرات کاربری اراضی نشان می دهد که بالاترین نرخ متوسط افزایش در مناطق ساخته‌شده در منطقه 5 با میزان آنتروپی 25/0- است که نشان‌دهنده تغییرات قابل‌توجه در الگوهای کاربری زمین می باشد و براساس نتایج نتایج حاصل از مدل هلدرن برای کلانشهر تبریز که نشان می‌دهد 31.88 درصد از گسترش شهری به علت رشد جمعیت و 68.11 درصد ناشی از رشد نامتوازن و اسپرال است، به وضوح بیانگر آن است که رشد فضایی تبریز بیشتر بر اساس توسعه نامتوازن رخ داده است. بنابراین، افزایش قابل توجه در مساحت اراضی ساخته‌شده و کاهش منابع آبی و کشاورزی مشاهده می‌شود که به بحران‌های محیطی در آینده منجر خواهد شد.. این یافته‌ها ضرورت برنامه‌ریزی جامع و پایدار برای توسعه متوازن و حفاظت از محیط زیست در تبریز را تأکید می‌کند.
کلیدواژه‌ها
تغییرات کاربری اراضی شهری
پایش فضایی
فرم کلانشهرها
تبریز

عنوان مقاله English

Spatial Monitoring of Land Use Changes Based on the Urban Form (case study: Tabriz metropolis)

نویسندگان English

pouya faryadkhah 1
Ali Panahi 2
Hassan Ahmadzadeh 3
1 Department of Geography and Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran
2 Assistant Professor, Department of Geography and Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
3 Associate Professor, Department of Geography and Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
چکیده English

The spatial monitoring of land use changes in the metropolis of Tabriz is a crucial topic for understanding the dynamics of urban growth and sustainable planning. This process plays a key role in comprehending urban expansion and development, identifying unbalanced growth patterns, and assessing the impacts of these changes on the environment and natural resources.This study utilized Landsat-5 TM, Landsat-8 OLI, and Landsat-9 OLI satellite imagery, along with Geographic Information Systems (GIS), to analyze land use changes in Tabriz in the years 1991, 2001, 2011, and 2023. Land use maps derived from supervised spectral classification of remote sensing data from Landsat images revealed that over a span of 32 years, built-up areas increased by approximately 28%, primarily at the expense of prime agricultural lands.Analysis of spatial patterns of land use changes indicates that the highest average rate of increase in built-up areas occurred in region 5, with an entropy value of -0.25, reflecting significant changes in land use patterns. Results from the Holdren model for the metropolis of Tabriz indicate that 31.88% of urban expansion is due to population growth, while 68.11% is attributed to unbalanced and sprawl development. This clearly highlights that spatial growth in Tabriz has predominantly occurred through unplanned expansion.As a result, there has been a significant increase in built-up land area and a concurrent reduction in water and agricultural resources, which is likely to lead to future environmental crises. These findings underscore the necessity of comprehensive and sustainable planning to ensure balanced development and environmental protection in Tabriz.

کلیدواژه‌ها English

Urban land use changes
spatial monitoring
form of metropolises
Tabriz
احد نژاد روشتی، محسن؛ طهماسبی مقدم، حسین؛ شامی، فاطمه؛ و محرمی، سعید. (1398). تبیین فضایی پدیدۀ پراکنده رویی شهری (مطالعۀ موردی: شهر قائم شهر). جغرافیای اجتماعی شهری 6(1)، صص 1-13.
طهماسبی مقدم، حسین، قائد رحمتی، صفر؛ و شاهرخی فر، زینب. (1397). ارزیابی تطبیقی گستردگی شهری با تأکید بر تغییرات کاربری اراضی طی دورۀ زمانی 2016-1987 (مورد شناسی: شهرهای آمل و بابل). جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای، 149-166.
تقی لو، علی‌اکبر. (1400). طبقه بندی و آشکارسازی تغییرات کاربری اراضی شهرستان ارومیه با استفاده از روش شی‌گرا در دوره زمانی 2018- 2009. پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی،2(4)، 1-16.
پاکدامن کلتی، رستم علی؛ محمدی، محمود؛ و مسعود، محمد. (1399). تبیین رابطه الگوی پراکنش شهری با توسعه پایدار– مطالعه موردی شهر ساری. مطالعات ساختار و کارکرد شهری، 7(23)، 107-130.
حسینی، مهدی، برقچی؛ معصومه، باقر زاده؛ فهیمه؛ و صیامی، قدیر. (1394). ارزیابی تأثیرات زیست محیطی گسترش بی رویه شهرها (مطالعه موردی: پروژه مسکن مهر- شهر طرقبه). فصلنامه علمی برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 5(18)، 43-58.
Ahfeldt, G. M., & Pietrostefani, E. (2017). The compact city in empirical research: A quantitative literature review. Serc discussion papers (pp. 1–36).
Byrne, y. A., Brandet, R., and Port, O. (1993). The Virtual corporation Business week, February &, 36-41.
Cairnes, L. (1996). The compact city: A sustainable urban form. Urban Design International, 1, 293–294.
Cobbinah, P. B., & Korah, P. I. (2016). Religion gnaws urban planning: the geography of places of worship in Kumasi, Ghana. International Journal of urban sustainable development, 8(2), 93-109.
Deilami, K., Kamruzzaman, M., & Liu, Y. (2018). Urban heat island effect: A systematic review of spatio-temporal factors, data, methods, and mitigation measures. International journal of applied earth observation and geoinformation, 67, 30-42.
Giridharan, R., Ganesan, S., & Lau, S. S. Y. (2004). Daytime urban heat island effect in high-rise and high-density residential developments in Hong Kong. Energy and Buildings, 36, 525–534.
Habitat, U. N. (2020). World Cities Report 2020: The value of sustainable urbanization. Nairobi, Kenya.
Hathway, E. A., & Sharples, S. (2012). The interaction of rivers and urban form in mitigating the Urban Heat Island effect: A UK case study. Building and Environment, 58, 14–22.
Henri, J & Journeault, M., (2008). Environmental performance indicators: An empirical study of Canadian manufacturing firms, Journal of Environmental Management, 87, pp.165-176.
Hong, J. W., Hong, J., Kwon, E. E., & Yoon, D. (2019). Temporal dynamics of urban heat island correlated with the socio-economic development over the past half-century in Seoul, Korea. Environmental Pollution, 254, 112934.
Huang, X., & Wang, Y. (2019). Investigating the effects of 3D urban morphology on the surface urban eat island effect in urban functional zones by using high-resolution remote sensing data: A case study of Wuhan, Central China. ISPRS Journal of Photogrammetry and Remote Sensing, 152, 119-131.
Reinaud, J. (2008). Issues behind competitiveness and carbon leakage. Focus on Heavy Industry. Paris: IEA. IEA Information Paper, 2.
Kotharkar, R., Ramesh, A., & Bagade, A. (2018). Urban heat island studies in South Asia: A critical review. Urban Climate, 24, 1011-1026.
Li, X., Zhou, Y., Asrar, G. R., Imhoff, M., & Li, X. (2017). The surface urban heat island response to urban expansion: A panel analysis for the conterminous United States. Science of the Total Environment, 605, 426-435.
Liang, Z., Wu, S., Wang, Y., Wei, F., Huang, J., Shen, J., & Li, S. (2020). The relationship between urban form and heat island intensity along the urban development gradients. Science of the Total Environment, 708, 135011.
Manoli, G., Fatichi, S., Schläpfer, M., Yu, K., Crowther, T. W., Meili, N., & Bou-Zeid, E. (2019). Magnitude of urban heat islands largely explained by climate and population. Nature, 573(7772), 55-60.
Masmoudi, S., & Mazouz, S. (2004). Relation of geometry, vegetation and thermal comfort around buildings in urban settings, the case of hot arid regions. Energy and Buildings, 36(7), 710-719.
Mori, k. and Christodulou, A. (2012). Review of sustainability indices and indicators: Towards a new city sustainability Index (CSI). Environmental Impact Assessment Review, (32):44-106.
Nardino, Marianna & Laruccia, Nicola. (2019). Land Use Changes in a Peri-Urban Area and Consequences on the Urban Heat Island, Climate 2019, 7, 133.
Nessa, B., (2007). Categorizing tools for sustainability assessment, Ecological Economics, 6 0, PP. 4 9 8 – 5 0 8.
Newman, P., & Jennings, I. (2012). Cities as sustainable ecosystems: principles and practices. Island press.
Oke, T. R. (1973). City size and the urban heat island. Atmospheric Environment (1967), 7(8), 769-779.
SutcliffeL et al, (2009), Development of a framework for assessing sustain ability in new product development, International conferene on engineering design, Stanford University, Stanford, CA, USA.
Torento, G. G. (2011). The Living City Report Card, An assessment of the environment health of the Greater Torento Area. Torento: Torento & region conservation.
Xing, Y., Horner, R. M. W., El-Haram, M. A., & Bebbington, J. (2009, September). A framework model for assessing sustainability impacts of urban development. In accounting forum (Vol. 33, No. 3, pp. 209-224). No longer published by Elsevier.
Yao, R., Wang, L., Huang, X., Zhang, W., Li, J., & Niu, Z. (2018). Interannual variations in surface urban heat island intensity and associated drivers in China. Journal of Environmental Management, 222, 86-94.
 
پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی
دوره 7، شماره 24
تابستان 1405
تابستان 1405
صفحه 35-48

  • تاریخ دریافت 28 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 16 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 16 اسفند 1403