پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

تحلیل روش شناسی مطالعات جغرافیا در ایران،نقدی بر کمی گرایی افراطی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه جغرافیا، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد رشت، رشت، ایران.
2 دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد رشت، رشت، ایران
چکیده
نقد نشانگر پویایی در عرصه‌های علمی است و علم جغرافیا نیز به عنوان یک علم ریشه‌دار به‌ویژه بعد از سال 1923 با نقد انس گرفته است و وجود بسترهای انتقادی را الهام‌بخش پیشرفت نظریه‌های علمی و دگرگونی در روش‌های موجود می‌داند. اگر صف‌بندی روش‌های علمی در جغرافیا را متأثر از دیدگاه‌های هارتشورن و شیفر و در قالب استثناگرایی و مکتب علم فضایی بدانیم، گرایش‌های موجود در روش‌های تحلیل در این علم را نیز می‌بایست در دو مقوله کمی و کیفی دنبال نماییم. دغدغه جغرافیدانان در به‌کارگیری کمیت رسیدن به چارچوبی است که بر مبنای آن مطالعات جغرافیایی به قوانینی علمی برسد که بدین منظور به‌کارگیری استدلال‌های کمی، علوم جغرافیایی را در رسیدن به این هدف یاری می‌رساند. براین اساس رویکرد غالب در جغرافیای کشور ما نیز به این طیف فکری گرایش داشته و ابعاد این روش علمی به‌ویژه دهه اخیر در پایگاه‌های علمی کشور رشد شتابانی پیدا کرد که مصادیق آن نگارش پایان‌نامه‌ها و مقالات فراوان با تحلیل کمی است. این پژوهش به آسیب‌شناسی روش‌های کمی در جغرافیای معاصر ایران می‌پردازد و برای مصادیق این آسیب‌ها تحلیل محتوای مقالات را در سه مجله علمی - پژوهشی داخلی را دستمایه این بررسی قرار داده است. اطلاعات مورد نیاز این پژوهش با استفاده از منابع اسنادی و بهره‌گیری از محتوای مقالات فصلنامه‌های «پژوهش‌های جغرافیای انسانی»، «مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی» و «فضای جغرافیایی» به‌دست‌آمده است. داده­ها با استفاده از اطلاعات مستخرج از این مجلات و تطبیق محتوای این پژوهش‌ها با مفاهیم، محورها و رسالت‌های جغرافیدانان مورد تجزیه‌وتحلیل قرارگرفته‌اند. نتایج این پژوهش نشان داد که در 6/92 درصد از تحقیقات شیوه گردآوری اطلاعات به‌صورت میدانی و در 7/64 درصد از آن‌ها تکنیک پرسشنامه به‌عنوان شیوه غالب مورد استفاده قرار گرفته است. در بین سؤالات اساسی جغرافیا هنوز پیگیری چیستی و کجایی پدیده‌ها غلبه دارد و در 3/79 درصد مقالات شیوه کمی در تحلیل داشته که در بخشی از آنها جهت اثبات بین متغیرها نیازی به همبستگی و تحلیل رگرسیونی وجود نداشته است نتیجه بررسی مقالات در مجلات این پژوهش نشان داد که دغدغه‌های جغرافیای مدرن در اغلب نوشته‌های جغرافیایی دیده نمی‌شود، بطوریکه تنها 30 درصد از پژوهش‌ها به مسائلی چون «نظریه‌ای اجتماعی»، «اقتصاد سیاسی» و «نظریه‌های فرهنگی» پرداخته‌اند که تا حدی بر محافظه‌ کار بودن پژوهش‌های جغرافیایی ایران گواهی می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Methodological Analysis of Geographical Studies in Iran, A Critique of Extreme Quantitativeness

نویسندگان English

Teimour Amar 1
Reza Samimi 2
1 Associate Professor, Department of Geography, Islamic Azad University, Rasht Branch, Rasht, Iran.
2 PhD in Geography and Rural Planning, Islamic Azad University, Rasht Branch, Rasht, Iran.
چکیده English

Criticism indicates dynamism in scientific fields and the science of geography as a rooted science, especially after 1923, has become accustomed to criticism. And considers the existence of critical contexts as the inspiration for the development of scientific theories and the transformation of existing methods. If we consider the alignment of scientific methods in geography to be influenced by the views of Hartshorn and Schaefer and in the form of exceptionalism and the space science, The tendencies in the methods of analysis in this science should also be followed in two categories: quantitative and qualitative. This study deals with the pathology of quantitative methods in contemporary Iranian geography, For the examples of these injuries, the content analysis of articles in three domestic scientific-research journals has been studied. The information required for this research has been obtained by using documentary sources and using the content of articles in the quarterly journals "Human Geography Research", "Human Settlement Planning Studies" and Geographical Space. The data have been analyzed using the information extracted from these journals and matching the content of these studies with the concepts, axes and missions of geographers. The results of this study showed that in 92.6% of the researches the method of data collection was field and in 64.7% of them the questionnaire technique was used as the dominant method. Among the basic questions of geography, the pursuit of what and where phenomena still prevails. And in 79.3% of the articles, the quantitative method has prevailed in the analysis of the phenomenon that in some of them, there was no need for correlation and regression analysis to prove between the variables. Finally, the concerns of modern geography were less questioned in the articles studied in this study, Only 30% of the researches have dealt with issues such as "social theory", "political economy" and "cultural theories, which to some extent testifies to the conservatism of Iranian geographical research.

کلیدواژه‌ها English

Methodology
Geography studies
Quantification
Modern Geography
Critical Geography
اعظمی چهار برج، حسین (1391) درآمدی بر روش‌شناسی و انواع نقد رای، فصلنامه نقد رای، شماره اول، صص 19-1
 افضلی، رسول و کیانی، وحید. (1389)، آسیب‌شناسی روشی مطالعات جغرافیای سیاسی در ایران، فصلنامه جغرافیا، شماره 24، صص 118-101
آقایی پور، یوسف و رامشت، محمدحسین. (1399)، تحلیل ادبیات ژئوتوریسم در ایران، پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی، سال نهم شماره یک، صص 51-42
ببی، ارل (1381) روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی. ترجمه: رضا فاضل، انتشارات سمت
بردی آنا مرادنژاد، رحیم. (1395)، فرا تحلیل مقاله‌های علمی-پژوهشی در مجله‌های جغرافیایی ایران در بازه زمانی 1388 تا 1392، فصلنامه برنامه‌ریزی فضایی، شماره 22، صص 78-59
بشیری، بهنازالسادات و محمد امین خراسانی(1396) تحلیل محتوای مقالات فصلنامه پژوهش‌های روستایی بین سال‌های 1389 تا 1394،فصلنامه پژوهش‌های روستایی، دوره 8 شماره یک صص 149-139
بیات، ناصر؛ بدری، سید علی؛ و رضوانی، محمدرضا. (1378)، مطالعات گردشگری روستایی در ایران ارائه تحلیل اسنادی از مقالات انتشاریافته فارسی، فصلنامه برنامه‌ریزی توسعه گردشگری، شماره 6، صص 128-109
پاپلی یزدی، محمدحسین. (1382). ایدئولوژی‌های ‌حاکم ‌بر جغرافیایی ایران. فصلنامه ‌تحقیقات جغرافیایی. شماره 71، صص 35-5
پوراحمد، احمد و موسوی، سیروس. (1387)، روش‌های کیفی در تحقیقات جغرافیا، رشد آموزش جغرافیا، شماره 83 صص 11-4
پوراحمد، احمد؛ براتی، زهرا؛ و خطابخش، مهناز. (1392)، مکتب فرانکفورت و تأثیر آن بر آموزش جغرافیا، مجله رشد آموزش جغرافیا، دوره بیست و هفتم، شماره سه
حاتمی نژاد، حسین (1390) جغرافیای رادیکال، وب‌سایت شخصی
حافظ نیا، محمدرضا. (1377)، مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی، انتشارات سمت
حافظ نیا، محمدرضا. (1393)، تبیین فلسفه علم جغرافیا، فصلنامه برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 18(2).
درودی، فریبرز. (1385)، سخنی در باب نگارش‌های انتقادی، فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازمان‌دهی اطلاعات، شماره 68، صص 288-279
، اولیویه. (1373)، فضای جغرافیایی، ترجمه سیروس سهامی، نشر نیکا
سرمد، زهره؛ بازرگان، عباس؛ و حجازی، الهه. (1382)، روش های تحقیق در علوم رفتاری، انتشارات آگه
شبلینگ، ژاک. (1377)، جغرافیا چیست، ترجمه سیروس سهامی، انتشارات محقق مشهد
شفیعی ثابت، ناصر و صابر صدیقی. (1397)، نقد و بررسی پژوهش‌های جغرافیایی (با تأکید بر پژوهش‌های جغرافیای روستایی) فصلنامه پژوهش‌های جغرافیایی دوره 9 شماره 2، صص 429-414
شکویی، حسین. (1382)، فلسفه‌های محیطی و مکتب‌های جغرافیایی، انتشارات گیتاشناسی
شکویی، حسین. (1383)، اندیشه‌های ‌نو ‌در ‌فلسفه ‌جغرافیا‌، جلد اول، انتشارات گیتاشناسی
شکویی، حسین (1375) اندیشه‌های نو در فلسفه جغرافیا، انتشارات گیتاشناسی
صفایی پور، مسعود و رحیمی چم‌خانی، علیرضا. (1396)، تحلیل انتقادی طرح‌های نمونه‌گیری در پژوهش‌های جغرافیای انسانی با تأکید بر تورش انتخاب در نمونه‌های احتمالی، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 127 صص 68-47
صلح‌جو، علی. (1387)، مقاله‌نویسی فرمالیستی، نامه فرهنگستان، شماره 38، صص 62-58
فیروزی، محمدعلی و مهیار سجادیان. (1394)، دید مانی بر تنگناهای نظریه‌پردازی در تحقیقات جغرافیایی کشور، فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری چشم‌انداز زاگرس، شماره 25، صص 150-119
گلکار، کوروش. (1392)، آمارزدگی، نقدی بر افسون زدگی کمیت باورانه در پژوهش، فصلنامه مسکن و محیط روستا، شماره 145، صص 28-17
لونسبری، جان. اف و فرانک تی. آلدریج. (1380)، درآمدی بر روش‌ها و فنون میدانی جغرافیا. ترجمه: بهلول علیجانی. تهران. سمت
موحد، علی و پگاه ایزدی. (1391)، ارزیابی کمی و کیفی مقاله‌های پژوهش‌های جغرافیایی در دهه اخیر، فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، شماره 71، صص 94-83
نادری، عزت‌الله و مریم سیف نراقی. (1388)، روش‌های تحقیق و چگونگی ارزشیابی آن در علوم انسانی، نشر ارسباران
هارینگ، لی. لوید، لونزبری، جان. اف؛ و جان دبلیو. فریزر.(1377)، درآمدی بر پژوهش علمی در جغرافیا. ترجمه: محمد علی مولازاده. اهواز. دانشگاه شهید چمران.
هاگت، پیتر. (1382)، جغرافیا ترکیبی نو، ترجمه شاپور گودرزی نژاد، انتشارات سمت
Cloke, P. (1985). Whither rural studies, Journal of Rurale Studies,1(1): 1-10.
Leyshon, M. (2002). On being ‘in the field’: practice, progress and problems in research with young people in rural areas, Journal of Rurale Studies, 18 (2): 179-191.
Pini, B. (2004). On being A nice country girl and an academic feminist: using reflexivity in rural social research, Journal of Rurale Studies, 20(2)169-179.
Ramzan, B., Pini, B. and Bryant, L. (2009). Experiencing and writing Indigeneity, rurality and gender: Australian reflections, Journal of Rurale Studies, 25:435-443.