پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی

بررسی کارکردهای اجتماعی قنات در نواحی روستایی با تأکید بر شاخصهای سرمایه اجتماعی ( مورد مطالعه: شهرستان همدان)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار جغرافیا و برنامه ‏ریزی روستایی، گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 استادیار جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
قنات‏ ها در ایران کارکردهای اقتصادی، اجتماعی - فرهنگی و زیست‎ محیطی مختلفی در شهرها و روستاها دارند. یکی از عواملی که بر توانایی جامعه در مدیریت منابع آب مشترک تاثیر می‏ گذارد سرمایه‏ ی اجتماعی است. از طرف‏ دیگر وجود قنات موجب ایجاد فضای مشارکتی در روستاها می‏ شود و این فضای مشارکتی منشاء سرمایه ‏ی اجتماعی در روستاها است. روش تحقیق توصیفی - تحلیلی است که با هدف بررسی نقش قنات در افزایش سرمایه ‏ی اجتماعی ساکنین نواحی روستایی در بخش مرکزی شهرستان همدان انجام شده است. میزان سرمایه ‏ی اجتماعی در روستاهای مورد مطالعه در چهار مؤلّفه انسجام اجتماعی، مشارکت اجتماعی، اعتماد اجتماعی و امنیت اجتماعی مورد سنجش قرار گرفت. پایایی پرسش‏نامه با مقدار آلفای کرونباخ0/82 تأیید شد. جهت روایی از نظرات کارشناسان و خبرگان دانشگاهی استفاده گردید. جامعه آماری شامل 15 روستا بود که به دو گروه، روستاهای دارای قنات و فاقد قنات تقسیم شدند. از تعداد 9257 خانوار در جامعه آماری، حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران 369 خانوار تعیین گردید که سهم روستاهای دارای قنات 244 خانوار و روستاهای فاقد قنات 125 خانوار مشخص شد. داده های مورد نیاز بر اساس مطالعات میدانی و اسناد کتابخانه ‏ای جمع ­آوری شد. داده‏ های جمع ‏آوری شده از طریق آزمون‏ های آماری نظیر آزمون T مورد تجزیه و تحلیل قرارگرفت. نتایج تحقیق نشان داد که سرمایه اجتماعی در روستاهای دارای قنات با میانگین3/98 و روستاهای فاقد قنات با میانگین3/37 در وضعیت مطلوب قرار دارند اما آزمون T در سطح 99 درصد، تفاوت معنی ­داری را در میزان سرمایه اجتماعی در دو گروه روستاهای مذکور نشان داد بدین معنی که میزان سرمایه‏ ی اجتماعی در روستاهای دارای قنات بیش‏تر بود. تقویّت سرمایه ‏ی اجتماعی می ‏تواند به ‏عنوان ابزاری در جهت دست‏یابی به مدیریت پایدار منابع آب و توسعه‏ ی پایدار روستایی عمل نماید که این سرمایه ‏ی اجتماعی باعث توانمندسازی روستاییان، اعتمادبه ‏نفس و خود باوری در آن‏ها می ­شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Study of social functions of Qanat (subterranean) in rural areas with emphasis on social capital indicators (Case study: Hamadan township)

نویسندگان English

Davood Sheikhi 1
masome pazoki 2
1 Assistant Professor of Geography and Rural Planning, Department of Geography, Payam Noor University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor of Geography and Rural Planning, Department of Geography, Payame Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

Ganats in Iran have different economic, socio-cultural and environmental functions in cities and villages. One of the factors that affects the ability of society to manage shared water resources is social capital. On the other hand, the existence of Ganat creates a participatory space in the villages, and this participatory space is the source of social capital in the villages. The present research method is descriptive-analytical with the aim of investigating the role of Ganats in increasing the social capital of rural residents in the central District of Hamadan Township.level of social capital in the studied villages was measured in four components of social cohesion, social participation, social trust and social security. The reliability of the questionnaire was confirmed by Cronbach's alpha value of 0.82. The opinions of academic experts were used for validity. The statistical population consisted of 15 villages that were divided into two groups, villages with and without Ganats. Out of 9257 households in the statistical population, the sample size was determined based on Cochran's formula of 369 households, the share of villages with Ganats was 244 households and villages without Ganats were 125 households. Required data were collected based on field studies and library documents. The collected data were analyzed by statistical tests such as t-test. The results showed that social capital in villages with Ganats with an average of 3.98 and villages without Ganats with an average of 3.37 are in good condition, but the T-test at 99% showed a significant difference in the amount of social capital in the two groups of villages, meaning that the amount of social capital in villages with Ganats was higher. Strengthening social capital can act as a tool to achieve sustainable management of water resources and sustainable rural development, which social empowerment of villagers, self-confidence and self-confidence in them.

کلیدواژه‌ها English

Aqueduct
social capital
social network
social participation
village
Hamadan province
 ازکیا،  مصطفی؛ و غفاری غلام‏رضا (1383)، توسعه‏ی روستایی با تاکید بر جامعه‏ی روستایی ایران، تهران، نشر نی.
 ازکیا، مصطفی (1380)، جامعه شناسی توسعه، تهران، نشرکلمه.
 اشرف، احمد (1354)، ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران دوره‏ی اسلامی، نامه‏ی علوم اجتماعی، دوره‏ی 1، شماره‏ی4، صص49-7.
 اصغرزاده، علی؛ اسلامی، غلامرضا؛ و اعتصام، ایرج (1396)، بازشناسی تکنولوژی هوشمند قنات از دریچه لایه‏‌های شناختی، پژوهش‏‌های دانش زمین، سال هشتم، شماره 32، صص 111-91.
 برشان، محمد (1392)، پیشینه‌‏ی‏ِ قنات در تاریخ ایران، انتشارات اوراق.
 پاپلی یزدی، محمد حسین (1379)، قنات و ارزش اقتصادی آن، مجموعه مقالات همایش بین المللی قنات، جلد اول، شرکت آب منطقه‌‏ای یزد، صص 21-9.
پاسبان، فاطمه (1397)، نقش سرمایه‌‏ی اجتماعی در مدیریّت منابع آب، روزنامه شرق،  شماره‏ی ۳۱۲۸، شنبه ۱ اردیبهشت ۱۳۹۷.
 جمعه‏‌پور، محمود؛ و کیومرث، نرجس (1391)، بررسی آثار گردش‏گری بر دارایی‏ها و فعالیّت‏‌های معیشت مردم در چهارچوب معیشت پایدار گردش‏گری (مطالعه موردی: روستای زیارت)، مطالعات مدیریت گردش‏گری، دوره 7، شماره‏ 17، صص 119-87.
 حسینی ابری، حسن (1380)، مدخلی بر جغرافیای روستایی ایران، دانشگاه اصفهان، چاپ اول.
 حسینی ‏فهرجی، راحله ‏سادات؛ و شریف‏زاده، مریم (1395)، ماندگاری قنوات از دید مطّلعان کلیدی: پژوهش کیفی درشهرستان تفت، فصلنامه‏ی توسعه‌ی محلی (شهری- روستایی)، دوره هشتم، شماره، صص 312-295.
رحیمی، حسین، مومنی، جواد (۱۳۸۳)، نقش قنات در توسعه‏ی پایدار نواحی خشک و نیمه خشک ایران، اطّلاعات سیاسی-اقتصادی، شماره‏ ۲۰۲، صص 209–202.
رحیمی، روح اله، انصاری، مجتبی، مهدوی، محمدجواد، بمانیان، محمد رضا (1399)، رابطه حس تعلّق به مکان و مشارکت درارتقای سرمایه اجتماعی سکونت‏گاه‏های غیر رسمی (مطالعه موردی: ترکمحله شهر ساری)، معماری و شهرسازی پایدار،  بهار و تابستان 1399، دوره 8، شماره 1، صص 29- 15. 
سمسار زاده یزدی (1379)، نظام مالکیّت، بهره‌‏برداری و تقسیم آب قنات، مجموعه‏ی مقالات قنات، جلد اول، یزد.
شیخی، داود (1390)، مدیریّت آب و تعمیرات و نگهداری ابنیه در نظام سنتی مدیریّت آب در نواحی روستایی (مطالعه موردی: دشت شراء- استان مرکزی)، همایش دانش سنتی مدیریّت منابع آب، مرکز بین المللی قنات و سازه‏‌های تاریخی آبی با مشارکت یونسکو، یزد.
صالحی، صادق؛ و امام قلی، لقمان (1391)، بررسی تأثیر سرمایه‏ی اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی (مطالعه‌‏ی موردی: استان کردستان)، مجله‏‌ی جامعه شناسی ایران، شماره‏ 4، صص 115- 90.
صفی‏نژاد، جواد (1381)، دانش‏ها و فناوری‏های سنّتی در اینه علم و تجربه صاحب‏نظران، نشریه‏ی نمایه پژوهش، صص 14- 13.
طالشی، مصطفی و کفاش، حسین (1397)، تدوین و اعتبارسنجی معیارهای بنیادین مدیریت یکپارچه‏ی منابع آب درسکونت‏گاه‌های روستایی نواحی خشک و نیمه خشک، مطالعه‏ی مورد ناحیه‏ی بجستان درجنوب خراسان رضوی، کاوش‏های جغرافیایی مناطق خشک، سال ششم، شماره‏ی دوم، صص 108-81.
علمی، زهرا؛ شارع پور، محمود؛ و حسینی، سید امیر حسین (1384)، سرمایه‏ی اجتماعی و چگونگی تأثیر آن بر اقتصاد، مجله‏‌ی تحقیقات اقتصادی، شماره‏ی 71، صص 296- 239.
فداکار داورانی، محمد مهدی (1388)، قنات و سرمایه اجتماعی، برنامه ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، دوره 1، شماره 1، صص 179-149.
فداکار داورانی، محمد مهدی؛ و سام آور، عزت اله (1389)، نقش قنات در توسعه‏ی پایدار روستایی، فصلنامه‌‏ی روستا و توسعه، سال 13، شماره 2، صص 191-167.
قربانی، علی؛ عنابستانی، علی اکبر؛ و شایان، حمید (1399)، تحلیل فضایی اثرگذاری سرمایه‏ی اجتماعی بر تغییرات سطح توسعه‏ی پایدار در حوزه‌‏های روستایی (مطالعه‏ی موردی: شهرستان بجنورد)، فصلنامه‏ی برنامه‌‏ریزی فضایی (جغرافیا)، سال دهم، شماره 1 (پیاپی 36)، صص 28- 1.
لباف خانیکی، مجید، رضوانی، محمد رضا، بدری، سیدعلی (1398)، تبیین فرایند همکاری‌های قلمرویی در بهره‌برداری از قنات  (مورد مطالعه: قنات حسن‌آباد، استان یزد)، دوره‏ 10، شماره 3، صص 395-382.
محمودی، سمیرا؛ رکن‏الدین افتخاری، عبدالرضا؛ و غفاری، غلام‏رضا (1395)، بومی سازی شاخص های سرمایه‏ی اجتماعی در مناطق روستایی ایران، پژوهش‏های روستایی دوره‏ی هفتم، شماره 4، پیاپی 28، صص 643- 618.
مرکز آمار ایران (1395)، سرشماری عمومی نفوس و مسکن، فرهنگ آبادی‏های استان همدان.
مطیعی لنگرودی، سیدحسن، نوربخش، سیدمرتضی، اکبرپور سراسکانرود، محمد (۱۳۹۱)، نقش سرمایه‏ی اجتماعی در توسعه‏ی روستایی (مطالعه‏ی موردی: روستای خورجستان از توابع بخش مرکزی شهرستان هشترود)، همایش ملّی توسعه روستایی، رشت، دانشگاه گیلان.
نژاد ابراهیمی، احد؛ فرشچیان، امیرحسین؛ و قاسمی، حسین (1396)، قنات قاسم‏آباد (همدان)، دریچه‏ایی به معماری زیرزمینی، فصلنامه‏ی علمی تخصّصی معماری سـبز، سال سـوم، شماره 8، صص 54-39.
واضحی، کاووس (1392)، اقتصاد سیاسی ایران، جلد اول، نشر صمدیه.
ویسی، هادی (1397)، بحران آب در فلات مرکزی و ضرورت­های توجه به سرمایه دانش بومی قنات در ایران (مطالعه موردی: قنات گوهرریز جوپار)، اولین همایش ملی قنات، میراث ماندگار و آب، دانشگاه پیام نور واحد اردکان.
Bisung, B.Elliott, S.J. Schuster, C.J. Wallace, D. Karanja, M. Bernard, A. (2014). Social capital, collective action and access to water in rural Kenya. Journal ofSocial Science & Medicine. Volume 119, October 2014, PP. 147-154.
 Dean, A.J,  Fielding, K.S, Lindsay, J., Newton, F.J. &Ross, H. (2016). How social capital influences community support for alternative water sources. Journal of Sustainable Cities and Society, 27.
 Elena Pisani, E. & Micheletti, S. (2020). Social capital and rural development research in Chile. A qualitative review and quantitative, Journal of Rural Studies, Volume 80, December 2020, PP. 101-122.
Kelly, E. et al., (2017). The role of social capital and sense of ownership in rural communitymanaged water systems: Qualitative evidence from Ghana, Kenya, and Zambia, Journal of Rural Studies, 56 (2017), PP. 156-166.
Mirzaei, M, Andrea Knierim, a, Nahavand, S.F, & Shemshad, M. (2020). the Role of Social Capital in Water Reservoirs Governance: Evidence from Northern Iran. Journal of Human Ecology, volume 48, PP.491–503.
Musavengane, R. & Kloppers, K. (2020). Social capital: An investment towards community resilience in the collaborative natural resources management of community-based tourism schemes, Tourism Management Perspectives, Volume 34.
 Naughton, L., (2014). Geographical narratives of social capital: telling different stories about the socio-economy with context, space, place, power and agency. Prog. Human Geography. 38 (1), PP. 3–21. https://doi.org/10.1177/0309132513488731.
Permingeat, M. and Vanneste, D. (2019). Social capital in rural development projects in Europe – Three LEADER cases in Wallonia analysed, Belgeo [Online], 1, Online since 25 June 2019, connection on 07 July 2020. URL: http://journals.openedition.org/belgeo/34979; DOI: https:// doi.org/10.4000/belgeo.34979
Person, M.T. Delea, M.G. Garn, J.V.  Alexander, K.A&Freeman, M.C.  (2017). Assessing the influence of social capital on water point sustainability in rural Ethiopia. Journal of Water, Sanitation and Hygiene for Development, 7 (4): 611–622.
Phillips, M. (2015). Assets and affects in the study of social capital in rural communities. Sociologia Ruralis, 56 (2) 220–247. https://doi.org/10.1111/soru.12085.
Wiesinger, G. (2007). The importance of social capital in rural development, networking and decision-making in rural areas. Journal of Alpine Research. 95 (4), 43–56.
Yudiatmaja, W.E. Yudithia, E. Samnuzulsari, T. Suyito, E. (2020). Social capital of local communities in the waterresources management: an insight fromKepulauan Riau, 2nd International Conference on Engineering and Applied Sciences (2nd InCEAS), IOP Publishing.
دوره 2، شماره 3
بهار 1400
بهار 1400
صفحه 59-73

  • تاریخ دریافت 16 دی 1399
  • تاریخ بازنگری 14 فروردین 1400
  • تاریخ پذیرش 12 فروردین 1400